ӘНИЛӘР ҺӘМ БӘБИЛӘР

Ике пәрдәдә драматик хикәя

 

Ана –

Бөек исем,

Нәрсә җитә ана булуга…

Һади Такташ

 

Консультант врачлар: Миңгалеева Ләйсән Миңлеәхмәтовна, Җәләева Лениза Шакировна.

 

КАТНАШУЧЫЛАР:

Г ө л ф и н ә – 45 яшьтә

В а л е н т и н а – 30 яшьтә

А л т ы н ч ә ч – 32 яшьтә

Д и л е м м а – 20 яшендә

– бала тапкан хатыннар.

Б а ш   в р а ч – өлкән яшьтәге ханым.

А й з а р ә   Ә х ә т о в н а – палата врачы, 50 яшьләрендә.

Н и н а – сестра, 19 яшьтә.

И с е м с е з   х а т ы н – 30 тирәләрендә.

В а з ы й ф а – Дилемманың каенанасы

Р и м м а – Дилемманың әнисе

– икесе дә 45 белән 50 яшь арасында.

Б а л а   т и р б ә т ү ч е ике А н а. (Мөмкинлек булса, аларның санын арттыру отышлырак булмасмы?)

Вакыйга безнең заманда шәһәрдәге бала тудыру йортларының берсендә бара.

 

БЕРЕНЧЕ ПӘРДӘ

 

Бала тудыру йортында бала тапкан аналар палатасы. Коридорның да бер өлеше һәм врач кабинеты күренә. Тирә-як ап-ак. Аклык бу очракта медицина фәнендә кабул ителгән гигиена билгесе булу белән бергә яктылык символы да. Якты дөньяга гөнаһсыз нарасыйлар килгән урын. Кеше туган җир. Сәхнәнең ике ягында ике бишек эленгән. Ак төс фонында алар төрле төсләргә буялган, бизәкле булулары белән игътибарны җәлеп итеп торалар. Ике бишек янында ике Ана утыра. Вакыйгада катнашучылардан аермалы буларак, аларның киемнәре бишекләр шикелле үк бизәкле, чәчәкле. Бүтәннәрнең киемнәре, әлбәттә, ак төстә. Пәрдә ачылганда бишекләр янындагы ике Ана, бишек җырын җырлап, бишекләрне тирбәтәләр.

Әлли-бәлли-бәллием,

Йокла, балам, нәнием,

Тәмләп йокла, бәбием,

Сакта тора әниең.

Әлли-бәлли-бәлли-бәү,

Әлли-бәлли-бәлли-бәү.

1-А н а.

2-А н а.

И к ә ү  б е р г ә.

Йокла, улым, батырым.

Йокла, кызым, матурым.

Йокла, минем бер генәм.

Чәчәк кенәм, гөл генәм.

Әлли-бәлли-бәлли-бәү.

Әлли-бәлли-бәлли-бәү.

Йөрәгемнең парәсе,

Ике күзем карасы,

Мәхәббәтем чаткысы,

Күңелемнең яктысы.

Әлли-бәлли-бәлли-бәү,

Әлли-бәлли-бәлли-бәү.

Җырны ике Ана сүзсез генә дәвам итәләр. Шул җыр белән бала тапкан аналар палатасы яктыра. Вакыт иртә. Аналар йокыдан уянып, юынып, ясанып балаларын имезергә китергәнне көтәләр. Алтынчәч белән Валентина караватларында утырып торалар. Дилемма яткан. Гөлфинә аяк өстендә.

Г ө л ф и н ә (Дилемма караваты янына килеп). Тор әйдә, кызым, тор. Синең яшьтә озак яту килешми. (Дилемма борылып яткач.) Бигрәк иркә семьяда үскәнсең ахрысы, авыр булыр яшәве. (Алтынчәч янына килә.) Нихәл соң, Алтынчәч?

А л т ы н ч ә ч. Яхшы.

Г ө л ф и н ә. Исемең бигрәк матур инде.

А л т ы н ч ә ч. Үзем ямьсез, әйеме?

Г ө л ф и н ә. Ямьсез дип инде… Бер дә ул хәтле ямьсез түгел. Матурлык ул туйда гына кирәк. Үзеңә ишең табылган бит әле. Балагыз бар. Ямь шул була инде, Алтынчәч айналаем.

А л т ы н ч ә ч. Безнеңчә каян беләсез?

Г ө л ф и н ә. Казахчамы? Белмим, Чимкентка кунакка барган идек тә шунда бер казах апасыннан ишеттем. Бигрәк матур сүз – айналаем. Матур сүзләрне яратам мин. Алтынчәч… Бер киңәш биримме, Алтынчәч? Син һәрвакыт елмаеп йөр, елмайганда син бик чибәрләнәсең. Ямьсез дип әйткәннәренә ышанма, бик ямьле, бик матур син, айналаем.

А л т ы н ч ә ч (елмаеп). Рәхмәт.

Г ө л ф и н ә (караватында мышык-мышык елап утыручы Валентина янына килә). Ни булды, Валентина, нигә җылыйсың?

В а л е н т и н а. Куркам.

Г ө л ф и н ә. Нидән?

В а л е н т и н а. Әгәр дә минем сөтем җитмәсә? Ул ачтан үлсә? Юк, ул үлсә, мин дә яшәмәячәкмен. Ул минем соңгы өметем.

Г ө л ф и н ә (көлеп). Тукта, тиле. Тапкансың җылар нәрсә. Җиңел котылганыңа сөенеп, көлеп кенә йөрергә кирәк сиңа. Җылап бала үстереп булмый ул, җаным. Көлеп йөр, балаң да синнән көләргә өйрәнсең.

В а л е н т и н а. Карагыз әле минем күкрәкләргә. Бик бәләкәйләр бит. Ничек аның сөте җитсен.

Г ө л ф и н ә. Алай димә, Валентина. Тфү, тфү, күз тимәсен, бу имиләрдән колын имезергә була. Мин беренчемне тапканда бөтенләй юк иде әле имием. Эзләре генә бар иде. Әле дә хәтеремдә, өйләнешеп беренче йоклаган төнне Зарифулла, минем ирем инде, тотмакчы була имиемне, кулы шуа да китә тегенең, шуа да китә. Менә шул имиләрне, Валентина җаным, унбер бала имеп үстеләр. Уникенчесе монда керергә көтеп тора. Улларым Газинур Гафиятуллин кебек, кызларым Галиябанудан ким түгел. Әле район больницасында табып шундыйлар. Казан больницасында тапсам,  нинди булмаслар иде. Менә шуңарга күрә, уникенчесе тагын да шәбрәк булсын дип, Казан роддомына килдем. Зарифулла әйтә алмыйлар сине, син анда учетта түгел, ди. Ашыкма, мин әйтәм. Табар чагым җиткәнне чамаладым да сеңелләремә килдем. Тулгак тота башлагач, скорый помощька шылтыраттылар да… алмый нишләсеннәр. Туам дигән баланы кире кертеп булмый ич.

Д и л е м м а. Туктап торыгыз әле әзрәк кенә.

Г ө л ф и н ә. Ни дидең, сеңелем?

Д и л е м м а. Бик күп сөйлисез!

Г ө л ф и н ә (Дилемма янына килеп). Балтун инде мин шулай, тел бистәсе. Зарифулла да шуның өчен әрли үземне. Нишлисең, синең сыман, бер-беребезгә сырт куеп ятсак та, күңелле булмас иде. (Алтынчәчкә.) Шулай бит, айналаем?

А л т ы н ч ә ч. Шулай.

Г ө л ф и н ә (Алтынчәч янына килеп). Син үзең Казанда торасыңмы соң, Алтынчәч?

А л т ы н ч ә ч. Юк, Ульбада.

Г ө л ф и н ә. Ульба? Кайда соң ул?

А л т ы н ч ә ч. Казахстанда.

Г ө л ф и н ә. И-и-и! Монда ничек килеп эләктең?

А л т ы н ч ә ч. Шулай туры килде инде. Мәскәүгә бара идем, апаларга.

Г ө л ф и н ә. Ирең беләме соң монда тапканыңны?

А л т ы н ч ә ч. Юк.

Г ө л ф и н ә. Хәбәр иттер, ятмасын дөньясын онытып. Туганнарың бармы соң Казанда?

А л т ы н ч ә ч. Юк.

Г ө л ф и н ә. Пәрәмәч! Ничәнче балаң?

А л т ы н ч ә ч. Беренче.

Г ө л ф и н ә. Ничә яшь соң үзеңә?

А л т ы н ч ә ч. Утыз ике.

Г ө л ф и н ә. Кияүгә соң чыктыңмыни?

А л т ы н ч ә ч. Әйе, соң. Ямьсез бит мин – алучы булмады.

Г ө л ф и н ә. Алай димә. Әйтмә алай дип. Бала тапкан хатын ямьсез булмый. Юкны сөйләмә икенче тапкыр, Алтынчәч, риза-бәхил түгел.

А л т ы н ч ә ч. Кызым да ямьсез булыр микән? Малай булуын теләгән идем.

Г ө л ф и н ә. Хәзер малайның, кызның аермасы юк. Хәзер барысы да үз бәхетләре белән туалар. Әнә минекеләр тупырдап торалар. Унике булдылар бит, малай җаным, унике. Бик күп инде, әйеме?

В а л е н т и н а. Күп түгел, Гуля апа. Мин егермене табар идем.

Г ө л ф и н ә. Егермегә хатын-кызның чыдамы җитсә дә, гомере җитмидер ул, Валентина. Хатын-кызның гомере кыска бит ул.

В а л е н т и н а. Без җиде ел көттек. Ой, белсәгез… Саша, мин, Сашаның әтиләре, минекеләр – барыбыз да көттек. Бармаган больница, күренмәгән доктор калмады. Җиде ел! Саша белән икәүләп сүзләрнең ниндиләрен генә ишетмәдек. Ой-ой!.. Буйга узгач ничек сакладык без аны, Гуля апа!..

Г ө л ф и н ә. Шуңа күрә зур булып туган да инде ул.

В а л е н т и н а. Өч кило да алты йөз илле грамм.

Г ө л ф и н ә. Артык зур булып туганны врачлар яратып бетерми шул.

В а л е н т и н а. Яшәр микән? Ой, куркам… Белсәгез курыкканымны. Яшәр микән, Гуля апа?

Г ө л ф и н ә. Мондагылар җыелып туена барабыз әле малаеңның, чакырсаң.

В а л е н т и н а. Чакырам, Гуля апа, барыгызны да чакырам. Шундый туй булыр, шундый туй булыр!.. Ой, кызлар!. Кызлар! Белмисез шатлыгымны, белмисез куанганымны! Аны бары тик  җиде ел бала көткән хатын-кыз гына аңлый. Балам бар бит минем, улым бар! Исеме Саша булачак. Әтисе дә Саша, улым да Саша! Александр Александрович. Ой, ничек яратам мин аның әтисен, кызлар! Сез күз алдына да китерә алмыйсыз, ничек мин аны яратам.

Г ө л ф и н ә. Безнең дә иребез бар. Яратмасак, шул ирдән унике бала тапмас идек.

Ишек төбенә Исемсез хатын килеп, сөйләшкәнне посыбрак тыңлап тора.

В а л е н т и н а. Сез бәхетле, Гуля апа. Унике балагыз бар.

Г ө л ф и н ә. Нәселебез шундый инде. Мин үзем, Зарифулланың җиле тиеп китсә дә, балага узам. Тик менә сеңелебез генә, Казанга китте дә ире белән икәүләп бер баланың күзенә карап торалар.

В а л е н т и н а. Юк, юк! Мин!.. Менә күрерсез!..

Г ө л ф и н ә. Була, була… Бер юлы ачылгач, була инде ул, Валентина. Бигрәк матур исем инде Валентина. Марҗа булган булсам, мин үземә Валентина куштырган булыр идем. Син, Валентина, миңа Гуля димә инде, ярыймы. Үз исемем белән әйт, ярыймы.

В а л е н т и н а. Әйтүе читен бит.

Г ө л ф и н ә. Бер дә кыен түгел. Гөл-фи-нә. Гөл, гөл, гөл… цветок, цветок… Беләсеңме цветокны? Менә шул инде. Финәсен үзем дә белмим. Гөлфинә.

В а л е н т и н а. Гульфина. Гульфина апа.

Г ө л ф и н ә. Менә. Менә бит, менә. Онытма гына инде хәзер. Гөлфинә нәрсә ул, менә авыр исемнәр була ул. Әйткәндә телең сынарлык. Сугыш вакытында безнең авылга эвакунрынныйлар килгән иде. Безгә дә бер семья урнашкан. Мин аларны бик аз гына хәтерлим. Әни сөйли: бик тиз бер-беребезгә ияләштек, ди. Сөйләшергә дә өйрәндем, ди. Тик менә бабайларының гына исемен әйтә алмый изаландым, ди. Үзебезчә Самат бабай дип әйткән идем дә, пажалысты үз исемем белән әйтегез инде, дип әйтә ди бабай. Язып алып ике ай ятладым, ди, әни әйтә, көчкә өйрәндем, ди. Миңа әйткән иде, мин дә әйтә алмадым. Әкрен генә иҗекләп кенә әйтеп була, бергә җыеп тиз генә әйтеп булмый. Яле, син әйтә алырсың микән, Валентина? Са-му-ил Со-ло-мо-но-вич.

В а л е н т и н а. Самуил Соломонович.

Г ө л ф и н ә. Синең телең килешеп тора шул андый исемнәргә. Һәр халыкның үз теле шул. Шуңа күрә әйбәт тә. Бөтенесе дә матур. Валентина, милый мой дорогой. Кара нинди матур сүзләр. Валентина җаным дисәң дә рәхәт бит.

Д и л е м м а. Ой! Перестаньте, ради бога.

Г ө л ф и н ә. Дәшмим, дәшмим, сеңелем, ачуланма, зинһар… Ә синең исемең ничек, сеңелем?.. (Дилемма эндәшмәгәч.) Казан роддомының шул инде аның, районда булса… Өченче баламны тапканда Малаевка авылының бер хатыны белән бер караватта яттык. Рәхәтләндек кенә сөйләшеп. (Ишек төбендәге Исемсез хатынны күреп, янына килә.) Карап-карап торам да, ни кермисез, ни китмисез. Йә кереп утырыгыз, йә…

Х а т ы н. Миңа анда керергә ярамый.

Г ө л ф и н ә. Нишләп ярамасын ди! Монда барыбыз да бертигез.

Х а т ы н. Мин бүтән отделениедән.

Г ө л ф и н ә. Булсагыз ни. Бездә йогышлы авырулар ятмый. Сезнең палатагыз кайда соң?

Х а т ы н. Аста.

Г ө л ф и н ә. Анда ниндиләр ята?

Х а т ы н. Минем кебекләр.

Г ө л ф и н ә. Сез нинди соң?

Х а т ы н. Баласыз хатын.

Г ө л ф и н ә. Балагыз булмыймыни? Әйтәм аны… Ә сез бер дә кайгырмагыз. Балалардан кем рәхәт күргән. Интегеп, азапланып үстерәсең, үстерәсең дә… Әнә безнең күрше Хәдичә апа малайлары кайсы кая таралышып бетте, адреслары да билгесез.

Коридордан Айзарә Әхәтовна килә.

А й з а р ә (Исемсез хатынга). Сез тагын биредә? Соңгы тапкыр кисәтәм, әгәр тагын бу отделениега керсәгез…

Х а т ы н. Китәм, китәм… (Югала.)

А й з а р ә (Гөлфинәгә.) Ә сез монда нишләп торасыз? Керегез палатагызга.

Г ө л ф и н ә. Балам булмый, ди.

А й з а р ә. Булмаса, сез табып бирмәкче буласызмы?

Г ө л ф и н ә. Юатырга кирәк бит кешене.

А й з а р ә. Юатырга… Ятыгыз урыныгызга. (Палатага керә.)

Г ө л ф и н ә (аңа иярә). Сез врач кеше, алай дип әйтү сезгә килешми.

А й з а р ә. Аларга монда кереп йөрергә рөхсәт ителми, аңлыйсызмы? Сезгә дә теләсә кайда йөрергә ярамый.

Г ө л ф и н ә. Харап икән. Тегеләй ярамый, болай ярамый. Кешенең авыр хәсрәте бар. Җаны үрсәләнәдер, аңа сөйләшеп җиңеләергә кирәк.

А й з а р ә. Биредән чыккач иркенләп сөйләшерсез.

Г ө л ф и н ә. Аны кайчан күрәм мин.

А й з а р ә. Йә, йә, булды, тынычланыгыз. Ул хатынга сез дә, без дә ярдәм итә алмыйбыз. Моннан ун ел элек аборт ясаткан ул. Беренче баласына. Шуннан бүтән балага узмаган. Ул вакытта врачларны тыңламаган. Хәзер йөри. Без нишли алабыз, йә? Бирегез әле кулыгызны. (Гөлфинәнең пульсын тыңлаганнан соң.) Яхшы. Тик шулай да бик күп йөрмәгез. (Валентина янына килеп.) Йә, сезнең хәлләр ничек?

Г ө л ф и н ә. Курка ул.

А й з а р ә (Валентинага). Нидән?

В а л е н т и н а. Сөтем җитә микән?

А й з а р ә. Җитмәсә, әйтерләр. Борчылмагыз. Барысы да яхшы булыр. (Дилемма янына килеп.) Бүген тордыгызмы әле?

Д и л е м м а. Юк.

А й з а р ә. Бераз йөрергә кирәк.

Д и л е м м а. Йөрергә ярамый миңа.

А й з а р ә. Нигә?

Д и л е м м а. Шулай. Сез врач – сез белергә тиеш. Олы корсаклы булып каласым килми.

А й з а р ә. Ай-яй, күп беләсез! (Гөлфинәне күрсәтеп.) Әнә бу апага карагыз, унике бала анасы – тал чыбыгы кебек зифа.

Г ө л ф и н ә. Безнең бит май җыеп ятарга вакыт юк.

Д и л е м м а. Гомумән, әйтегез аларга. Миңа дәваланырга, ял итәргә кирәк, ә биредә базар.

А й з а р ә (хатыннарга). Нигә шул чаклы тавышланасыз?

В а л е н т и н а. Кем тавышлана? Безме? Без сөйләшәбез генә. Айзарә Әхәтовна.

А й з а р ә. Әкренрәк сөйләшергә кирәк.

Г ө л ф и н ә (Валентинага әкрен генә). Чебен тимәс чер итәрләр командасыннан икән теге.

А й з а р ә (Алтынчәч янына килеп). Ә сез ничек?

А л т ы н ч ә ч. Яхшы.

А й з а р ә. Молодец. Йөрергә ашыкмагыз, сезгә иртәрәк әле.

А л т ы н ч ә ч. Әйтегез әле, кызлар әтиләренә охшыйлармы, әниләренәме?

А й з а р ә. Ә сез кемгә охшавын теләр идегез?

А л т ы н ч ә ч. Минем яныма бер егет тә якын килмәде.

А й з а р ә. Димәк, җүләрләр.

Г ө л ф и н ә. Мин дә шулай дидем. Нәрсәгә сиңа егетләр, ирең булгач…

А й з а р ә (Гөлфинәгә). Утырыгыз урыныгызга. Бөтен җиргә өлгерәсез, бөтенесен күрәсез, бөтенесен ишетәсез сез.

Г ө л ф и н ә. И күңелсез сезнең Казаныгызда, район больницасында рәхәтләнеп йөри идем.

Тышта ирләр тавышы ишетелә.

В а л е н т и н а (тәрәзә төбенә менеп баса да форточкадан кычкыра). Саша!.. Сашенька!.. Мин бу! Бу мин! Таныйсыңмы мине?! Ә?.. Яхшы! Борчылма, Сашенька!

А й з а р ә (Валентина янына килеп). Төшегез хәзер үк.

В а л е н т и н а. Доктор… Айзарә Әхәтовна… Зинһар өчен, пожалуйста… Саша килгән бит, Сашенька… Бер генә сүз әйтәм… (Форточкага башын тыгып.) Са-ша-а!.. Син мине яратасыңмы, Са-ша-а?

А й з а р ә. Әйткәнне аңлыйсызмы, юкмы?

В а л е н т и н а (тәрәзә төбеннән төшә-төшә). Аңлыйм, доктор, аңлыйм. (Айзарә Әхәтовнаны кочаклап.) Ой, белсәгез иде, доктор, белсәгез иде!.. Безнең бакчабыз бар, Айзарә Әхәтовна, чәчәкләр күп. Мин сезгә чәчәкләр китерәм әле. Барыгызга да, барыгызга да…

А й з а р ә. Яхшы, яхшы… Китерерсез. Тик тынычланыгыз. Тынычрак булырга кирәк, бала ашатасыгыз бар.

В а л е н т и н а. Булды, булды, доктор. Ни әйтсәгез дә тыңлыйм. (Караватына барып утыра.)

А й з а р ә. Менә нәрсә, кадерле әниләр, форточка ирләр белән сөйләшү өчен уелмаган. Әгәр дә тагын шулай кылансагыз, кадаклап куячакбыз. Өйләрегезгә кайткач сөйләшерсез. Аңлашыламы?

В а л е н т и н а. Аңлашыла, доктор, аңлашыла.

Г ө л ф и н ә. Өйгә кайткач ирләр белән сөйләшергә вакыт буламыни ул… Кешенең ирләре ир төсле. Безнеке йөридер чабып.

А й з ә р ә. Ай, ярый… Тик, зинһар, әкренрәк… (Чыгып китә.)

Балаларның елаганы ишетелә. Арбага шул елакларны төяп сестра Нина керә.

Н и н а.  Ягез әле, апалар, алыгыз әле елакларыгызны. Тик сабыр, сабыр… Кабаланмыйча гына. (Балаларны аналарыа өләшә, Валентинага.) Баланы алай кысып тотмыйлар, күрсәттем бит мин сезгә.

В а л е н т и н а. Йә төшеп китәр.

Н и н а.  Китми. Әнә апага карагыз. (Алтынчәчкә.) Башта ашатыгыз, нәрсә эзлисез аның битендә? Алар әлегә барысы да бер төсле.

В а л е н т и н а. Түгел… Минеке…

Н и н а.  Сөйләшмәгез. (Дилеммага.) Ә сез нигә ашатмыйсыз?

Д и л е м м а. Ашатырмын, борчылмагыз.

Н и н а.  Мине борчылыр өчен укыттылар. (Арбаны алып чыгып китә.)

Бала имезгәндә генә була торган илаһи тынлык урнаша. Ул тынлыкны балаларның дәррәү елап алуы гына бозгалый. Ут бишек тирбәтүче ике Ананы гына яктырта. Алар үз җырларын дәвам итәләр.

1-А н а. Сайрар кошлар тынып калган,

Исәр җилләр ялга талган:

Изге тынлык бу дөньяда –

Бала имезә Ана,

Бала имезә Ана.

2-А н а. Ага сулар тып-тын гына,

Тып-тын урман тыңлап тора:

Изге мизгел бу дөньяда –

Бала имезә Ана,

Бала имезә Ана.

Бергә. Атмый торсын атар туплар –

Дөрләмәсен хәтәр утлар,

Тынлык кирәк бу дөньяга –

Бала имезә Ана,

Бала имезә Ана.

Җырның соңгы юлларында сестра Нина тамаклары туеп, тынып калган балаларны төяп чыгып китә. Палата эче, коридор яктыра.

Г ө л ф и н ә. Бик үзсүзле булыр, ахры…

В а л е н т и н а. Каян беләсез аны, Гульфина апа?

Г ө л ф и н ә. Белмәскә… Мин аларның кайсы нинди буласын карынымда ятканда ук беләм. Нурисламым селкенеп тә карамады, хәзер дә йокы ярата. Әлфиям гел тибенеп торды, хәзер дә өстендә юрганын тотмый, Фәритем кыбырсына да кыбырсына иде, һаман утырган урынында тик кенә утыра алмый – боргалана…

А л т ы н ч ә ч. Ә минем кызым үземә охшамаган. Аның сеңлесенә охшаган. Ә ул чибәр. Аңарга сокланмаган егет юк.

В а л е н т и н а. Минеке нәкъ минем каенанам. (Тавыш ишетеп, кинәт тәрәзәгә ташлана.) Ой, кызлар, килегез әле, килегез. Бер көтү. Минекеләр. (Тәрәзә төбенә менеп, форточкадан кычкыра.) Әни-и!.. Исәнме, әнием. Исәнмесез, Антонина Сергеевна. (Хатыннарга карап.) Минем каенанам. (Урамга.) Борчылмагыз… Искиткеч!.. Алдым, барысын да алдым… Антонина Сергеевна, оныгыгыз сезгә охшаган. Честное слово. Ә?.. Юк, юк, нормально… Сашаны ач йөртмәгез. Саша, тәмле ашаталармы сине? Кара аны, ач ййөрмә.

Г ө л ф и н ә (Валентинаның итәгеннән тартып). Валентина, сора әле, безнеке күренми микән шунда. Зарифулла күренми микән?

В а л е н т и н а. Хәзер, хәзер, Гуля апа… Әйе, Саша, Зарифулла күренмиме анда? Ә?.. Гуля апаның ире.

Г ө л ф и н ә. Гөлфинә диген, Валентина, Гуля дигәнне аңламый бит инде ул Зарифулла.

В а л е н т и н а. Әйе, Саша! Гульфина апаның ире анда булса, әйт, Гульфина апа сине эзли диген. Ә?.. (Гөлфинәгә.) Ниндирәк соң ул, Гульфина апа?

Г ө л ф и н ә. Авыл кешесе әллә каян танылып тора инде. Кара чәчле булыр. Мыегы бар. Борынының сул канатында бәләкәй генә мине дә бар. Уң кулын болгап йөрер. Керфекләре озын. Уртача буйлы. Өстенә ни кигәндер – белмим инде.

В а л е н т и н а. Әй, Саша, әйбәтләп тыңла. Кара чәчле, борынында миңе бар, озын керфекле, уртача буйлы, уң кулын болгап йөри. Аңладыңмы? Аңладыңмы, Сашенька? Тапсаң, шушы тәрәзәгә килсен. Әнә, әнә шул син басып торган җиргә килсен. (Кинәт Гөлфинәгә таба борылып.) Гульфина апа! Карале, теге түгелме?

Г ө л ф и н ә (тәрәзәдән карап). Шул үзе, алабай. (Валентина янына менеп баса. Алар хәзер икәүләп бер-берсен бүлешә-бүлешә сөйләшәләр.)

В а л е н т и н а. Саша! Саша! Кирәкми. Әнә ул үзе.

Г ө л ф и н ә. Зариф, чукынчык, нишләп йөрисең? Ә? Авылда әллә эшең беткәнме монда йөрмәсен. Ә?.. Ни булсын да миңа. Ничек эзләп таптың?.. Передача алып килдеңме?.. Балалар ни хәлдә?..

В а л е н т и н а. Саша!.. Әни!.. Чәчәкләр алып килегез!.. Күп итеп чәчәкләр алып килегез. Ә?.. Озакламыйм… Әйтәм бит, барысы да нормально.

Г ө л ф и н ә. Зарифулла, мине ишетәсеңме? Гөлсинә сыерны сауганда үзең дә карап тор, сыерның гадәтен беләсең. Айраттан хат юкмы? Айдарны кара, су буена төшмәсен. Казларны алып кайтып ябарга онытмагыз.

В а л е н т и н а. Саша, ак күлмәгең гардеробның антресоленда. Безне алырга килгәндә галстук тагып кил.

Г ө л ф и н ә. Зарифулла… Бар кайт, монда болганып йөрмә, сүз әйтмәсеннәр. Уракка төшмәдегезме әле? Карап йөрт комбаеныңны. Былтыр да өч көн ремонтлап яттың.

В а л е н т и н а. Антонина Сергеевна…

Г ө л ф и н ә. Зарифулла, дүрт көннән чыгам. Килеп йөрмә, үзем кайтырмын.

В а л е н т и н а. Әни!..

Г ө л ф и н ә. Зарифулла, чукынчык, тукта, кая чабасың?

В а л е н т и н а. Әни!..

Г ө л ф и н ә. Зарифулла…

Сестра Нина керә.

Н и н а.  Әй, сез, төшегез әле аннан тизрәк.

Г ө л ф и н ә. Ярый, бар инде, бар, Зарифулла. (Тәрәзә төбеннән төшеп, тәрәзәдән карап тора.)

Н и н а.  Кемгә әйтәләр. (Валентинаның итәгеннән тарта.)

В а л е н т и н а. Саша!.. Әни!.. Антонина Сергеевна! Сау булыгыз. (Төшә.)

Н и н а.  Әгәр дә ачык форточка янында торып күкрәкләрегезгә салкын тидерсәгез… Бала-чага түгел бит инде сез, әйткәнне тыңларга кирәк. Врачка әйтәм.

Г ө л ф и н ә. Врач үзе дә белә инде. Миңа салкын тими ул, сеңелем.

Н и н а.  Соңгы тапкыр кисәтәм.

В а л е н т и н а. Зинһар, гафу итегез.

Н и н а (Дилемма янына килеп). Сез нигә балагызны ашатмадыгыз?

Д и л е м м а. Каян беләсез?

Н и н а.  Белмәсәм, мин биредә эшләмәс идем. Нигә ашатмадыгыз?

Д и л е м м а. Нигә әле сез минем белән андый тонда сөйләшәсез?

Н и н а.  Мин нормаль тонда сөйләшәм. Сез балагызны ашатмагансыз. Мин сәбәбен белергә тиеш.

Д и л е м м а. Минем күкрәкләрем авырта.

Н и н а.  Врач беләме бу турыда?.. Нигә эндәшмисез?.. (Дилемма эндәшмәгәч.) Яхшы. Мин хәзер үк врачка әйтәм. (Чыгып китә.)

Г ө л ф и н ә. Син, сеңелем, алар белән матуррак сөйләш. Алар синең балаңны караучылар ич. Нәрсә, әллә имиләреңнең башы ярылганмы? Бала тапканчы белмисең шул ул нишләргә кирәген. Аны угалап, массаж ясап торырга кирәк. Әллә нинди әле син, сеңелем. Әллә бер зур начальникның баласымы? Безне санга сукмавыңмы?

В а л е н т и н а. Без биредә барыбыз да аналар.

Г ө л ф и н ә. Дөрес әйтә Валентина, монда бөтенебез бертигез. Ачылып китеп сөйләшсәң, без дә каршыңда көлеп торыр идек. Алай ярамый.

Д и л е м м а. Сөйләп бетердеңме?

Г ө л ф и н ә. Юк әле.

Айзарә Әхәтовна белән Нина керәләр.

Н и н а.  Мин үлчәп карадым, Айзарә Әхәтовна, бала ашатылмаган.

А й з а р ә (Дилеммага). Күрсәтегез әле күкрәкләрегезне. (Караватка иелеп Дилемманың күкрәкләрен карый.) Икесе дә нормаль. Ничек авырталар? Имезгәндәме? Һәрвакытмы?

Д и л е м м а. Һәрвакыт.

А й з а р ә. Ягез әле, карыйк тагын бер мәртәбә.

Д и л е м м а. Карадыгыз – җитәр.

А й з а р ә. Гафу итегез, мин белергә тиеш.

Д и л е м м а. Белегез алайса, авыртмыйлар.

А й з а р ә. Авыртмыйлар? Нигә, алай булгач?..

Д и л е м м а. Кирәкми.

А й з а р ә. Ничек кирәкми?

Д и л е м м а. Теләмим.

А й з а р ә. Ачыграк итеп әйтегез.

Д и л е м м а. Теләмим имезергә.

А й з а р ә. Ни өчен?

Д и л е м м а. Теләмим – бетте китте. Нигә бәйләнәсез?

А й з а р ә. Сабыррак, сабыррак. Әйдәгез җайлап кына сөйләшик. Мин бит сезнең палатагызның врачы, шуңа күрә мин белергә тиеш. Тиешме? Ни өчен балагызны имезергә теләмисез?..

Пауза.

Д и л е м м а. Миңа ул кирәкми.

Әлегә хәтле сөйләшкәнне дикъкать белән тыңлап утырган өч хатын – Гөлфинә, Валентина, Алтынчәч – аягүрә басалар.

А й з а р ә (хатыннарга). Утырыгыз, ханымнар. Сабыр. (Дилеммага.) Сәбәбе җитдиме?

Д и л е м м а. Җитди.

А й з а р ә. Ирегез бармы?

Д и л е м м а. (паузадан соң). Юк. Юк минем ирем.

Бишек тирбәтүче Аналар бишек җырын башлыйлар.

Әллә-бәлли бәбкәсе,

Көйләр көйли әнкәсе,

Әнкәсенең янында

Бәбкәсенең әттәсе.

Әлли-бәлли-бәлли-бәү,

Әлли-бәлли-бәлли-бәү.

Палата яктырганда Айзарә Әхәтовна да, Нина да юк. Алтынчәч караватында елап утыра. Аның ике ягына Гөлфинә белән Валентина утырганнар.

Г ө л ф и н ә. Алтынчәч, айналаем, бәгырь кисәгем, тукта. Йә, нигә, нигә инде җылыйсың?

В а л е н т и н а. Алтынчәч, милая, хорошая…

Г ө л ф и н ә. Ул бала безгә дә кызганыч. Нишләтик соң инде? Алданалар шул. Хатын-кыз алданыр өчен яратылгандыр инде.

В а л е н т и н а. Җылама. Алтынчәч, күрерсең, барысы да яхшы булыр. Кызып китеп кенә ул. Тынычланыр, уйланыр, барысы да яхшы булыр. Җылама инде, югыйсә, мин дә җылый башлыйм. Бөтен кеше өчен дә җылап бетереп булмый ич инде. Без үзебез дә аның белән сөйләшербез.

Г ө л ф и н ә (Алтынчәч елаудан туктагач). Менә шулай. Сабырлык – сары алтын. Сездә дә шулай диләрме?

А л т ы н ч ә ч. Әйе…

В а л е н т и н а. Ә балаларга сездә ничек иркәләп дәшәләр, Алтынчәч?

А л т ы н ч ә ч. Колынчагым… Чырагым… Балапаным… Кымбатым…

Г ө л ф и н ә. И-и-и, кара ничаклы матур сүзләр…

А л т ы н ч ә ч. Күп алар.

В а л е н т и н а. Ә бездә соколик ты мой, золотце мое, солнышко мое, сынуля, дочурка, лапочка, ненаглядный, ненаглядная…

Г ө л ф и н ә. Бигрәк тә күп инде матур сүзләр. Матур сүзләрне яратам шул мин. Бәгырь кисәгем, багалмам, йөрәк маем, матурым, тәтием, күземнең карасы, алтыным, көмешем, сандугачым, карлыгачым, гөлкәем… Шундый сүзләрне әйтергә тилмерүчеләр дә бар бит дөньяда. Әйтергә теләмәгәннәр дә бар.

А л т ы н ч ә ч. Барыбер ул хаклы түгел. Хаклы түгел. Кемдер теләмәгән дип кенә ана үз баласыннан баш тартырга тиеш түгел. Бала өчен ата җаваплы түгел, аңа җаваплы. Ананың хакы юк. (Караватында яткан Дилеммага карап.) Хакың юк. Кемнеңдер үчен баладан алырга хакың юк.

Г ө л ф и н ә. Алтынчәч…

А л т ы н ч ә ч. Тыймагыз мине, юатмагыз. Мин барыбер аңа әйтәсемне әйтәм. Ул аңларга тиеш. (Дилеммага.) Хакың юк синең. Табигать сиңа олы бәхет биргән. Бала табу бәхетен биргән. Син рәхмәт әйтәсе урынга…

Г ө л ф и н ә. Йә инде, йә. Шаярта гына бит ул. (Дилеммага.) Юри генә бит син, сеңелем, әйеме?

Дилемма эндәшми. Дөресрәге, хатыннарның сүзләрен ишетми дә ул, ишетергә дә теләми… Ул күптән инде мондый карарга килгән, теләсә нинди гаепләү сүзләрен ишетергә әзер.

А л т ы н ч ә ч. Шаяртмасын да. Бала шаяра торган нәрсә түгел. Уенчык түгел ул. Уенчыкны да ташлап калдырмыйлар юньле кеше балалары. Ире юк, имеш. Минем дә ирем юк. Ләкин баламның атасы бар. Егетләр карамады миңа, кулымнан тотып сөям дип әйткән кешем булмады. Кияүгә алырга да теләмәделәр. Картаеп барганымны аңлагач, берәвесенә үзем ялындым. Бала анасы ит мине, дидем. Бу дөньядан бала анасы булып китәсем килде. Көлде генә ул берәү миннән, ышанмады чынлап әйткән сүзләремә, бәлки курыккандыр да. Икенчесенә ялындым. Йөземә карарга курыксаң, төнлә кил, караңгыда йөземне күрмәссең, дидем. Бала табасым килә, дидем. Синең балаң икәнен берәүгә дә әйтмәм, дип ант иттем, еладым. Көлмәде ул миннән, аңлады мине. Мең-мең рәхмәтләр яусын аңа, ул мине бәхетле итте. Мин – ана, минем балам бар. Миннән соң да минем каным аңарда калачак, җанымның бер өлеше аңарда булачак. Минем балам минем күкрәк сөтемне имгәндә миннән дә бәхетле кем бар дөньяда! Ничек син?.. Җаның ничек чыдый?..

В а л е н т и н а (елап җибәреп). Юк, мин ышанмыйм моңа. Теләсәгез нишләтегез, мин ышанмыйм. Ышанырга да теләмим.

Г ө л ф и н ә. Ягез, булды. Дөнья күрмәгәнсез әле сез. Бер дә ишеткәнегез юк мәллә? Ятыгыз урыннарыгызга. Ятасыгыз килмәсә, коридорда йөрегез. Нәрсә икәүләп ташландыгыз кешегә? Кешене сүгү җиңел ул. (Дилемма караваты янына утырып.) Нәрсә, алдандыңмыни, сеңелем? Син бик бетеренмә. Нишләтәсең инде хәзер. Боларга ачуланма да. Алар сине якын итеп кенә ачуланалар. Йә, торып утыр. Сеңелем тәмле күчтәнәчләр керткән, әйбәтләп сөйләшә-сөйләшә ашыйк. Җиңеләеп китәрсең. Сөйләш син, хәсрәтеңне эчеңә җыеп барма. Имез син балаңны. Алырсыңмы, алмассыңмы, башта имез. Аннан соң үзең дә тагын бер кат уйларсың. Иргә исең китмәсен. Ир-ат ир-ат инде ул. Ишегалдындагы әтәч кебек. Балаңны күргәч, ул да әле икенчерәк уйлар. Нәрсә, өйләнгән нәрсә идемени? Әтиең-әниең бармы соң?

Д и л е м м а. Китегез.

Г ө л ф и н ә. Кит дигәч… Китәрмен. Без монда гомер буе ятмыйбыз, күп булса атна-ун көн. Яныңа килгәннәрне куарга ашыкма. Юкса, килүче дә булмас. Ялгыз башың нишләрсең? Тор әйдә, тор, киреләнмә. Әдрисен әйт сине алдаган мәлгуньнең, без аңа хат язып салыйк… Яшь әле син, күп нәрсәне белмисең. Менә мин төннәрен уянып китәм дә балаларымның барысының да башларыннан сыйпап чыгам. Ә сыйпарлык кешең булмаса…

Д и л е м м а. Китегез, дидем.

Г ө л ф и н ә. Бәгырең каткан синең, җанкисәгем. Авыр булачак. Үзеңә дә, бүтәннәргә дә. Бәгыре каткан кеше куркыныч бит ул, сеңелкәем. Изгелек тә эшли алмый ул, эшләгән изгелекнең дә кадерен белми. Балаңның рәнҗүеннән курык, ичмасам. Ананың рәнҗүе балага, баланың рәнҗүе анага төшә ул, дип әйтә минем әни. (Айзарә Әхәтовнаның кергәнен күреп.) Менә әле сөйләшәбез, иптәш врач, бик матур гына сөйләшәбез.

А й з а р ә (Дилеммага). Нигә алдашасыз, Менгличева? Ирегез бар бит сезнең… Нигә эндәшмисез?

Д и л е м м а. Нигә сез миннән сорау аласыз?

А й з а р ә. Мин сезнең врачыгыз.

Д и л е м м а. Врач булсагыз, үз эшегез белән шөгыльләнегез. Сорау алу сезнең эш түгел.

А й з а р ә. Сез, ирем юк, дидегез. Сезнең ирегез бар. Законлы ирегез бар… Нигә эндәшмисез? (Кызыксынып тыңлап торган хатыннарга.) Мөмкин булса, беразга гына чыгып торыгыз әле, ханымнар. (Хатыннар чыгып киткәч.) Сезнең законлы ирегез бар, Менгличева.

Д и л е м м а. Әйе, бар. Шуннан?

А й з а р ә. Сез аның белән бергә торасыз.

Д и л е м м а. Әйе, торабыз.

А й з а р ә. Нигә алдашырга?

Д и л е м м а. Анысы минем эш.

А й з а р ә. Сезнең баланы алырга теләмәвегезне ирегез беләме?

Д и л е м м а. Үзеннән сорагыз.

А й з а р ә. Ул командировкада.

Д и л е м м а. Ул студотрядта. Сезгә бездән ни кирәк?

А й з а р ә. Миңа сездән берни дә кирәкми, иптәш Менгличева. Мине сезнең балагызның язмышы борчый.

Д и л е м м а. Нигә сез аңа борчыласыз?

А й з а р ә. Баланың әнисе борчылмый икән, кемдер борчылырга тиеш ич инде. Мин аңламыйм сезне, Менгличева.

Д и л е м м а. Аңлашылмаслык ни бар? Баланы алмаячакмын. Һәм минем ирем дә, законлы ирем дә, шул ук фикердә.

А й з а р ә. Ни өчен?

Д и л е м м а. Әлегә безгә бала кирәкми. Ул безгә комачаулый.

А й з а р ә. Ничек?

Д и л е м м а. Бала карарга безнең вакытыбыз юк. Безгә икебезгә дә укып бетерергә кирәк.

А й з а р ә. Әниләрегез бармы?

Д и л е м м а. Без аларга бурычлы булырга теләмибез. Икебез дә.

А й з а р ә. Алайса нигә балага узарга иде?

Д и л е м м а. Ул безнең ялгышыбыз.

А й з а р ә. Нигә абортка кермәдегез?

Д и л е м м а. Беренче баланы төшерткәннән соң икенче балага узмавыгыз ихтимал, диделәр. Кем белә, бәлки безгә киләчәктә бала кирәк булыр.

А й з а р ә. Шундый тыныч сөйләшәсез!..

Д и л е м м а. Ә нигә ахылдарга?.. Артык эмоция сәламәтлеккә зарарлы.

А й з а р ә. Сүз сезнең балагыз турында бара.

Д и л е м м а. Аңлыйм. Беләм.

А й з а р ә. Аңлап бетермисез, сеңелем.

Д и л е м м а. Сез нәрсә?.. Сеңелем дә сеңелем. Әйттеләр бит сезгә – бала безгә кирәкми. Кемгә кирәк – шул алсын. Минем… Безнең бернинди дә претензиябез юк һәм булмаячак та.

А й з а р ә. Ирегезне чакырып кайтарырга туры килер.

Д и л е м м а. Файдасы булмаячак. Без икебез дә принципиаль кешеләр.

А й з а р ә. Әниләрегез белән сөйләшәчәкбез.

Д и л е м м а. Сөйләшегез. Телиләр икән – алсыннар. Тик безгә претензияләре булмасын.

А й з а р ә. Коточкыч! Мондый хәлне беренче тапкыр очратам.

Д и л е м м а. Тагын очратырсыз да икенче булыр… Нигә карап торасыз? Оялтырга теләпме? Юкка тырышасыз.

А й з а р ә. Сез укыган институтка хәбәр итәчәкбез.

Д и л е м м а. Без ул вариантны да уйладык. Без җинаять эшләмибез. Аборт ясатып үтергәнгә хөкем итмиләр, ә моның өчен нигә хөкем итәргә тиешләр? Ни аермасы бар?

А й з а р ә (кыза төшеп). Кем карарга тиеш сезнең балагызны? Уйладыгызмы шул хакта? Кем карарга тиеш?

Д и л е м м а. Кабатлап әйтәм: кемгә кирәк шул карар. Андыйларны карый торган махсус урыннар бар.

А й з а р ә. Дәүләт җилкәсенә?

Д и л е м м а. Дәүләтнең җилкәсе юк. Дәүләт үзе кешеләр җилкәсендә утыра. Дәүләткә хезмәт итәргә кешеләр кирәк. Кирәк икән – үстерсен.

А й з а р ә. Иманыгыз бармы сезнең?

Д и л е м м а. Мин ул сүзне аңламыйм.

А й з а р ә. Бишек җыры беләсезме сез?

Д и л е м м а. Безгә аны өйрәтмәделәр.

А й з а р ә. Сез бит ана!

Д и л е м м а. Мин хатын-кыз гына. Ул миңа корсакта чакта ук ят иде.

А й з а р ә. Кеше исемен йөртәсез бит сез!

Д и л е м м а. Кеше исемен йөртүчеләр миллиард белән исәпләнә. Барысы да сез күз алдына китергәнчә түгелдер. Сез тормышны үзегезчә күрәсез, мин – үземчә. Мин бит, нигә минемчә уйламыйсыз, дип бәйләнмим, нигә сез үз рецептыгыз белән миңа бәйләнәсез?

А й з а р ә. Туктагыз әле, бәлки сез чынлап түгелдер, ә? Болай гынадыр, безне сынап карау өчен генәдер?

Д и л е м м а. Ә нигә сезне сынарга? Ул минем вазифама керми. Шулай ук мине сынау да сезнең эш түгел. Мин ничек телим, шулай яшим.

А й з а р ә. Әгәр мин үзем теләгәнчә эшләсәм, сезне моннан типкәләп чыгарыр идем.

Д и л е м м а. Чыгарыгыз. Булдыра алсагыз.

А й з а р ә. Кызганычка каршы, гуманность дигән нәрсә бар дөньяда. Кешелеклелек бар.

Д и л е м м а. Әйе, бар. Кызганычка каршы…

А й з а р ә. Ичмасам, имезә торыгыз. Чыкканда алмассыз.

Д и л е м м а. Сез врачлар телендә сөйләшмисез, авыл апасы кебек сөйләшәсез. Нигә миңа аны имезергә? Ярамый миңа аны имезергә. Ияләшмәсен… мин арыдым, миңа ял итәргә кирәк. Мәсьәлә  ачык. Калганын үзегез хәл итәрсез.

А й з а р ә. Бәлки уйларсыз, ә, сеңелкәем, бәгырькәем. Карале, күзләремә карале. Күңелеңнең бер почмагында, бәлки, миһербан очкыны калгандыр? Карале күзләремә. (Дилемма эндәшмәгәч, әкрен генә урыныннан тора да ишеккә юнәлә.)

Аны коридорда хатыннар каршы алалар.

В а л е н т и н а. Доктор…

А й з а р ә. Барыгыз керегез. (Кабинетына уза. Хәле бетеп урындыкка утыра.)

Сестра Нина керә.

Н и н а.  Айзарә Әхәтовна… Сезгә ни булды, Айзарә Әхәтовна? Нигә шулай карап торасыз, Айзарә Әхәтовна?

А й з а р ә. Йөргән егетең бармы синең, Ниночка?

Н и н а.  Нигә сорыйсыз, Айзарә Әхәтовна?.. Бар.

А й з а р ә. Әйбәтме?

Н и н а.  Кайсы мәгънәдә?

А й з а р ә. Ниночка, әйтмә шул кайсы мәгънәдә дигән мәгънәсез сүзне.

Н и н а.  Гафу итегез, яратамы дип сорыйсызмы? Кем белә инде аны.

А й з а р ә. Ә кем белергә тиеш?

Н и н а.  Сез әллә нинди, Айзарә Әхәтовна.

А й з а р ә. Мин ул хатын белән сөйләштем…

Н и н а.  Ә нигә аның белән сөйләшеп торырга.

А й з а р ә. Кеше ич ул.

Н и н а.  Кеше? Кеше андый булмый, Айзарә Әхәтовна.

А й з а р ә. Нинди була?

Н и н а.  Кеше төсле була.

А й з а р ә. Әнисен чакыртыгыз әле аның. Иренең әнисен дә.

Н и н а.  Яхшы, Айзарә Әхәтовна.

А й з а р ә. Син бишек җыры беләсеңме, Ниночка?

Н и н а.  Кайсы мәгънәдә?.. Гафу итегез…

А й з а р ә. Ярый, калдыр мине үземне генә. Әз генә ял итим.

Нина чыгып китә. Ишектә Гөлфирә күренә.

Г ө л ф и н ә. Керергә ярыймы соң?

А й з а р ә. Ни бар?

Г ө л ф и н ә. Болай гына иде…

А й з а р ә. Керегез соң алайса, болай гына.

Г ө л ф и н ә (кереп, утырып). Эчем пошып китте әле менә.

А й з а р ә. Нидән?

Г ө л ф и н ә. Нидән дип… Әллә ничек бит.

А й з а р ә. Нәрсә әллә ничек?

Г ө л ф и н ә. Бөтен җирдә дә шулай микән?

А й з а р ә. Ничек?

Г ө л ф и н ә. Беләсез ич инде.

А й з а р ә. Барыгыз, кереп ятыгыз. Сез һәрвакыт аяк өстендә. Өзлегеп китсәгез…

Г ө л ф и н ә. Өзлексә тагы. Кызык та түгел.

А й з а р ә. Биредә кәмит күрсәтмиләр бит.

Г ө л ф и н ә. Күрсәтәләр икән шул менә. Авылга кайтып сөйләсәм, ышанмыйлар инде.

А й з а р ә. Авылда бөтенесе әйбәтмени?

Г ө л ф и н ә. Төрлесе бар да, болай ук түгел инде барыбер. Ирләр кайда да азгын инде, хатын-кызның болай булганы юктыр.

А й з а р ә. Яхшылары күбрәк кенә түгел, бик күп. Шуңарга күрә мондый хәл куркыныч булып тоела да. Ияләшмәсәк иде. Ирсез бала үстерүгә инде ияләштек, күнектек; ирсез бала тапканнарның балаларын алмавына ияләшеп барабыз. Ә монда… Ирле-хатынлы икесе дә салкын акыл белән… Монысына да ияләштек, кем булабыз инде без, балаларыбыз кем була?..

Г ө л ф и н ә. Шулай шул.

А й з а р ә. Бишек җырларын онытып барабыз.

Г ө л ф и н ә. Шулай шул… Онытып барабыз икән шул… Авыр инде сезгә дә монда эшләве, әйеме? Үзегезнең балаларыгыз бармы соң?

А й з а р ә. Бар.

Г ө л ф и н ә. Берәү генәме?

А й з а р ә. Өчәү.

Г ө л ф и н ә. Анысы яхшы икән әле.

А й з а р ә. Кем белә инде. Улым, кызым дип башларыннан сыйпарга вакыт та юк. Чабабыз да чабабыз.

Г ө л ф и н ә. Баштан сыйпар өчен күп вакыт кирәкми анысы. Гел сыйпап торганны да яратмый бала-чага. Күңелең изгедә булса, тоя ул бала-чага әнисенең күңелен. Әтисен дә шулай.

А й з а р ә. Шулайдыр. Сезнең тәҗрибә зуррак.

Г ө л ф и н ә. Кеше булсыннар иде инде, ил алдында оятка калдырмасыннар иде. Үзең генә белсәң ул, авыр булса да түзәсең, менә ил сөйләсә балаңны хурлап, анысын күтәреп булмыйдыр. Олы малайга әтисе Зарифулла әйтә әле беркөн, кара аны, әгәр кешеләр алдында яманатың чыкса, сиңа бер сүз әйтмим, үзем басу капкасына чыгып асылынам, ди… Көлеп кенә йөрисе урынга, әллә нинди күңелсез нәрсәләр сөйләшеп утырабыз, әйеме?.. Карагыз әле, аны бездән чыгарсагыз яхшы булыр иде.

А й з а р ә. Кая чыгарыйк? Бөтен палаталарда да сезнең кебек кешеләр.

Г ө л ф и н ә. Шулаен шулай да. Мин үзем болай түзем халык та, икебез бик ни бит. Бала дигән нәрсә аларга бигрәк кадерле. Ул-бу булып куймагае дип куркам.

Ашыгып Валентина килеп керә.

В а л е н т и н а. Доктор!.. Әйдәгез тизрәк… Алтынчәч!.. Алтынчәч!..

Барысы да ашыгып палатага юнәләләр. Бишек җыры дәвам итә:

Әлли-бәлли, бәбием,

Кая киткән әниең?

Мәми алырга киткән,

Әз генә көт, нәнием.

Әлли-бәлли-бәлли-бәү,

Әлли-бәлли-бәлли-бәү.

Палата эче яктырганда палатада Гөлфинә, Валентина, Алтынчәч һәм сестра Нина.  Дилемма юк. Караватында яткан Алтынчәчкә Нина яңа гына укол кадаган.

Н и н а (Гөлфинә белән Валентинага). Әкренрәк йөрегез, йокласын.

Г ө л ф и н ә. Баласын үзем имезим, сеңелем, сөтем җитәрлек минем.

Н и н а.  Ятыгыз урыныгызга, ач булмас.

Г ө л ф и н ә. Ятам, сеңелем, ятам. (Караватына барып ята. Нина чыгып киткәч.) Менә, күрдеңме инде, Валентина. Бик артык нитәргә ярамый. Үз нервыңа үзең баш булырга кирәк.

В а л е н т и н а. Алтынчәчнең баласы кызганыч.

Г ө л ф и н ә. Яле, син юкны сөйләмә. Монда баланы ачтан үтерәләр димени. Үзе дә бик әйбәт булыр. Үтә, диде бит врач.

В а л е н т и н а. Барысы да шул кабахәт аркасында…

Г ө л ф и н ә. Булды дим, җитте.

Пауза. Тышта ир-атның кычкырган тавышы ишетелә.

В а л е н т и н а. Саша… (Торып тәрәзә янына бара. Тавышланырга ярамый дигәнне кулы белән ишарәләп аңлата. Саша аңламагач, тәрәзә төбенә менеп, форточкадан башын тыгып аңлата.) Сашуля! Бездә йоклыйлар… Бар, җаным, кайт. Яхшы. Бөтенесе дә яхшы. (Тәрәзә төбеннән төшеп.) Ачуланмагыз инде, Гульфина апа. Килгән бит.

Г ө л ф и н ә. Менә кызык, нигә ачуланыйм.

Валентина урынына барып ята. Дилемма керә. Форточканы ябып куя да ята. Валентина торып форточканы ача.

Д и л е м м а. Ябыгыз. Сквозняк.

Г ө л ф и н ә. Нинди сквозняк булсын. Алтынчәчкә һава кирәк.

Д и л е м м а. Ябыгыз, диләр. (Тора башлый.)

В а л е н т и н а. Килеп кенә кара. Хәзер форточкадан тотып ыргытам. Синең сасыңны иснәп ятарга монда, поганая!

Д и л е м м а. Замолчи!

В а л е н т и н а. Вот я замолчу тебе, стерва!

Г ө л ф и н ә. Валентина, кемгә әйтәләр!.. (Дилеммага.) Әйтеп торалар бит сиңа. Күреп торасың Алтынчәчнең хәлен.

Дилемма җәймәсенә бөркәнеп ята. Гөлфинә торып Валентина янына килә, караватының читенә утыра.

Син сүгенмә, Валентина, ямьсез сүзләр әйтмә.

В а л е н т и н а. Ул гына аз әле аңа.

Г ө л ф и н ә. Барыбер кирәкми. Кешене ямьсез сүз әйтеп төзәтеп булмый. Аннары синең ул сүзләреңне улың ишетеп ята… Әйе, әйе, ишетми димә, күңеле белән ишетә ул. Бала ул синең ни уйлаганыңа хәтле ишетеп ята. Тәмсез телле хатыннарның балалары да тәмсез телле була.

В а л е н т и н а. Сезнең бер дә сүгенгәнегез юкмы?

Г ө л ф и н ә. Юк.

В а л е н т и н а. Эштә дәме?

Г ө л ф и н ә. Барыбер инде ул. Эштә ни, өйдә ни.

В а л е н т и н а. Әй, безнең эштә! Ике сүзнең берендә…

Г ө л ф и н ә. Бездә дә инде анысы. Сыер саудым мин унике ел. Сүгенәләр. Хатын-кызлар сүгенә, Валентина җаным. Тик торганнан сүгенә. Сыерны да сүгә, сөт алырга килгән шоферны да сүгә. Өенә кайткач та сүгенә. Әллә нинди сүгенү сүзләре беләләр, матур сүз белмиләр. Әнә врач әйтеп торды: бишек җырларын онытып барабыз, ди. Шунда эчемнән генә оялып куйдым. Мин дә байтактан җырлаганым юк икән бишек җырын. Гел җырлап тормасаң, онытыла шул ул. Син бишек җыры беләсеңме, Валентина?

В а л е н т и н а. Бишек җыры?.. Бишек җыры… Белмим бит, Гульфина апа.

А л т ы н ч ә ч. Ә мин беләм…

Г ө л ф и н ә. Менә уяттык та… (Алтынчәч янына килеп.) Син йокла, Алтынчәч айналаем, йокла… Телемне тыя алмыйм шул, телемне.

А л т ы н ч ә ч. Мин йокламый идем. Сөйләшегез, мин сезне тыңлап ятыйм.

Г ө л ф и н ә. Юк инде, юк, сестра сөйләшмәскә кушты.

А л т ы н ч ә ч. Минем сезне тыңлыйсым килә

В а л е н т и н а (Алтынчәч янына килеп). Куркыттың бит, Алтынчәч. Яхшымы инде хәзер?

А л т ы н ч ә ч. Сөйләшегез.

Г ө л ф и н ә. Сөйләш дигәндә сүзен дә табып булмый бит ул. Менә әле хәлең яхшыргач, синнән бишек җырыгызны җырлатабыз. Авылга отып алып кайтам. Аптырасыннар әле балалар.

В а л е н т и н а. Мин дә Сашага әйтәм, язып алып килсен.

Дилемма урыныннан торып чыгып китә.

Г ө л ф и н ә. Түзмәде. Башына уй керә башлады, ахрысы. Борсалана. Без әле бергәләп юри ул барында өчәүләп бишек җыры җырларбыз. Әйтте диярсең, үкереп җылаячак. Аннары, китерегез минем баламны, диячәк. Җырның шунысы яхшы – үзәккә  барып кадала. Бервакыт безнең авылда мондый хәл булган. Бер кыз төбәлеп әнисенә карап тора икән. Нигә шулай карап торасың, кызым, дип сораган әнисе. Синнән туганыма хурланып карап торам, дигән кыз. Шул көнне авылга концерт килгән икән. Шунда бер җырчы бик моңлы итеп “Әнием, күз нурым” дигән җырны җырлаган. Шул җырны тыңлаганнан соң теге кыз клубта җылап җибәргән. Өйләренә кайткач, әнисен кочаклап, әнием – күз нурым, гафу ит мине, дип җылаган. Аннары соң, күрше авылда – Салтыкта болай булган…

Гөлфинә сөйли, безгә аның ни сөйләгәне ишетелми. Коридорда Исемсез хатын пәйда була. Палатада сөйләшкән сүзне тыңлап тора. Сестра Нина килгәнне күргәч, качмакчы була да, кире уйлап, Нинаның каршына килә.

Н и н а.  Тагын сез?! Бүген үк бездән чыгып китәсез. Кисәтеп арыдым.

Х а т ы н. Зинһар, тавышланмагыз инде. Бер генә нәрсә сорыйм.

Н и н а.  Сорамагыз да, тыңламыйм да. Хәзер үк чыгып китегез.

Х а т ы н. Сестра…

Н и н а.  Чыгып китегез! (Коридордан килүче Айзарә Әхәтовнага.) Айзарә Әхәтовна, мин берни эшли алмыйм. Милиция чакыра алмыйм бит инде.

А й з а р ә. Кем җибәрә соң аны монда?

Н и н а.  Кем белә. Ничә тапкыр әйттем. Без белмибез, диләр.

Х а т ы н. Иптәш врач… Зинһар өчен.

А й з а р ә. Әйткәнне аңлыйсызмы сез, юкмы?

Х а т ы н. Аңлыйм. Зинһар өчен, тыңлагыз мине. Әз генә.

А й з а р ә. Йә, тыңлыйм, тыңлыйм. (Кабинетка уза. Исемсез хатын аңа ияреп керә.) Йә, тыңлыйм. Нинди кеше соң сез, әйтеп торалар лабаса. Йә, сөйләгез.

Х а т ы н. Гинекология бүлегеннән мин.

А й з а р ә. Беләм.

Х а т ы н. Балам юк минем. Дәваланам.

А й з а р ә. Беләм.

Х а т ы н. Мин белмәдем. Яшь идем әле. Аборт ясатырга куштылар. Шулай туры килде. Врачлар әйтте – тыңламадым. Ышанмадым. Яшь идем әле мин. Бүтән булмады. Балам юк минем.

А й з а р ә. Ә мин нишли алам?

Х а тын. Бала кирәк миңа. Ярдәм итегез.

А й з а р ә. Ярдәм?.. Нинди ярдәм?

Х а т ы н. Бала кирәк миңа.

А й з а р ә. Әйттегез.

Х а т ы н. Аерылышабыз, ди. Ирем. Мин аны яратам. Мин ансыз тора алмыйм. Башта аборт ясатырга үзе кушты, хәзер, аерылышабыз, ди. Бала кирәк миңа, ди. Бала кирәк миңа.

А й з а р ә. Аңладым бит инде, җан кисәгем. Берни дә эшли алмыйм бит мин сезгә.

Х а т ы н. Эшли аласыз. Мин ишеттем.

А й з а р ә. Нәрсә ишеттегез?

Х а т ы н. Теләсәгез, эшли аласыз.

А й з а р ә. Әйтегез соң ничек эшли алам?

Х а т ы н (колагыннан алтын алкаларын, бармакларыннан йөзекләрен салып өстәлгә, Айзарә алдына куя). Мәгез, алыгыз.

А й з а р ә. Нәрсә болар?

Хатын. Алыгыз, сезгә. Тик, зинһар, ярдәм итегез.

А й з а р ә. Җыеп алыгыз әле боларны. Һәм барыгыз чыгып китегез. Барыгыз, күземә күренмәгез.

Х а т ы н. Туктагыз әле.

А й з а р ә (урыныннан торып). Мин сезгә әйттем.

Х а т ы н (алка, йөзекләрне алып). Ярый, ярый, ачуланмагыз. Тик ярдәм генә итегез. (Айзарәнең каршына тезләнеп.) Ярдәм итегез миңа. Миңа әйттеләр. Өйрәттеләр. Роддомнан бала алып чыгып була, диделәр. Мин иремне алдадым. Балага уздым, дидем. Роддомга бала табарга керәм, дидем. Ул әлегә командировкада. Ул командировкада чакта кердем. Ярдәм итегез миңа!

А й з а р ә. Кызганычка каршы, мин сезгә берничек тә яр-дәм и-тә ал-мыйм.

Х а т ы н. Аласыз. Мин барысын да беләм. Баласын алмый, диделәр. Бирегез миңа шул баланы.

А й з а р ә. Торыгыз. Яле, торыгыз, тор. Утырыгыз. Тынычланыгыз. Хәзер инде мине тыңлагыз. Тыңлый аласызмы мине?

Х а т ы н. Тыңлыйм.

А й з а р ә. Алкаларыгызны, йөзекләрегезне киегез.

Х а т ы н. Киям, киям…

А й з а р ә. Менә шулай. Инде менә болай: кем сезгә әйткәндер  артык бала бар дип, белмим. Әмма булган очракта да болай гына җиңел генә эшләнми ул. Бала бит, адәм баласы! Монда итәк астыннан гына алыш-биреш итәргә сорочи базары түгел.

Хатын. Әйттеләр, мөмкин, диделәр.

А й з а р ә. Кем әйткән, шул килеп безне өйрәтсен, ничек эшлиләр икән. Менә мин сезгә әйтәм: сезгә бала биргән очракта да сезнең бала түгеллеген ирегез белергә тиеш.

Х а т ы н. Ул белергә тиеш түгел. Ул риза булмаячак. Мин аңарга әйттем, бала алыйк, дидем, риза булмады.

А й з а р ә. Башкача мөмкин түгел. Закон бар.

Х а т ы н. Ярдәм итегез.

А й з а р ә. Нинди кеше соң сез?.. Мин сезгә әйтеп торам.

Х а т ы н. Ярдәм итегез. (Җан ачысы белән кычкырып.) Бала кирәк миңа! Миңа бала кирәк!.. Бала кирәк!..

Ике Ана бишек җырын дәвам итәләр:

Йөрәгемнең парәсе,

Ике күзем карасы,

Мәхәббәтем чаткысы,

Күңелемнең яктысы.

Әлли-бәлли-бәлли-бәү,

Әлли-бәлли-бәлли-бәү.

Әлли-бәлли-бәлли-бәү…

Шушы көй белән беренче пәрдә тәмамлана. Шушы ритмда залдагы утлар кабына.

 

ИКЕНЧЕ ПӘРДӘ

 

Беренче пәрдәдәге күренеш. Сәхнәнең ике ягындагы ике бишек кенә өскәрәк күтәрелгән. Хәер, алар, адәм баласының күренми, сизелми генә үсеп әниләреннән аерылганын хәтерләтеп, спектакль дәвамында әз-әзләп кенә күтәреләләрдер. Бишек тирбәтүче ике Ана бишек җырын дәвам итәләр:

Куанычларым, шатлыгым булып,

Балам-багалмам,

Үсәрсеңме син?

Сагынып җырлар җырыма минем,

Күземнең нуры,

Күчәрсеңме син?

Бәхет гөлемнең чәчәге булып,

Былбыл кошкаем,

Яшәрсеңме син?

Әнием, диеп, кадерлем, диеп,

Сандугачкаем,

Дәшәрсеңме син?

Гомрең сукмагын зур юллар буйлап,

Өмет йолдызым,

Үтәрсеңме син?

Илеңнең данын Намус, Вөҗданың,

Балам, әй, балам,

Итәрсеңме син?

Коридор әкренләп яктыра. Сестра Нина тамаклары тук балаларны палатадан төяп алып чыга. Аңа Валентина иярә.

Н и н а.  Сез кая?

В а л е н т и н а. Озатып куям.

Н и н а.  Ни өчен?

В а л е н т и н а. Ул-бу булмагае.

Н и н а.  Ни булсын ди аларга? Мин алар өчен сездән күбрәк җавап бирәм.

В а л е н т и н а. Сашенькага карап кына калыйм инде.

Н и н а.  Имезгәндә карамадыгызмыни?

В а л е н т и н а. Эх, Ниночка, аңа карап туеп буламыни. Сезнең әле балагыз юк… белмисез.

Н и н а.  Бала уенчык түгел. (Арбасын этеп китә.)

В а л е н т и н а (палатага кереп). Бигрәк кырыс бу Нина.

Г ө л ф и н ә. Шулай тиештер аңа. Роддомдагы бөтен хатыннар белән кочаклашып йөри алмый ич. Аңа эш эшләргә кирәк. Син, Валентина, аның кырыслыгын әйтмә, балаларны ничек итеп тотуын кара. Мин үз баламны да алай матур итеп тота алмыйм.

А л т ы н ч ә ч. Рәхә-әт.

В а л е н т и н а. Нәрсә рәхәт, Алтынчәч?

А л т ы н ч ә ч. Сезгә дә шуламый, бала имгәч, җанга рәхәт.

В а л е н т и н а. Сиңа да шулай, да? Минем тәннәрем рәхәтләнеп, җиңеләеп китәм. Менә хәзер мин җип-җиңел. Әйдәгез, кызлар, хәзер утырып ашыйбыз. Сезнең дә ашыйсыгыз киләме, ә, минем һаман тамак туймый.

А л т ы н ч ә ч. Минем ашыйсым килми.

В а л е н т и н а. Алдашма, Алтынчәч. Син, беләм, юри генә. Нигә ояласың? Минем мондагы передачаны ашап бетерерлек түгел. Килегез, Гульфина апа. Графиня Гульфина, кушать подано.

Г ө л ф и н ә. Графиня ничек дип әйтә инде?

В а л е н т и н а (графиня булып). Мерси.

Г ө л ф и н ә (графиня булып). Мирси. Алтынчәч, подходи.

А л т ы н ч ә ч. Мин графиня түгелмени?

В а л е н т и н а. Син княгиня, Алтынчәч.

Г ө л ф и н ә. Кайсысы зур соң аларның?

В а л е н т и н а. Кем белә инде анысын. Эх, рәхәте, кызлар!.. Эшлисе юк, ашап кына ят, ә? Шулай да эшемне сагынам.

А л т ы н ч ә ч. Кем булып эшлисең, Валентина?

В а л е н т и н а. Штукатур-маляр.

Г ө л ф и н ә. Сагынырлык эш икән шул.

В а л е н т и н а. Алай димәгез, Гульфина апа, һәр эшнең үз матурлыгы бар. Эшемнән дә бигрәк бригададагы иптәш кызларымны сагындым. Менә бусы алар күчтәнәче. Нигә туктадың, Алтынчәч? Оялма инде, аша.

Г ө л ф и н ә. Казахларда аша димиләр, җиең, җиең, диләр.

В а л е н т и н а. Җиең, җиең, Алтынчәч.

А л т ы н ч ә ч. Миңа чыннан да җитте. Рәхмәт.

Ашаганда хатыннар караватында китап укып яткан Дилеммага карап-карап алалар. Гомумән, Дилеммага аларның берсе дә битараф түгел. Бу юлы Гөлфинә Дилемма ягына карый да Валентинага пышылдый.

Г ө л ф и н ә. Чакырмыйбызмы?

В а л е н т и н а. Китабын укысын.

Г ө л ф и н ә. Аңламыйдыр ул, мондый чакны укып була димени?

В а л е н т и н а. Ничек кенә аңлый әле… Булды. Безнең бригадир Соня апа әйтмешли, алла акбар. Хәзер нишлибез? Ятып йоклыйбызмы?

Г ө л ф и н ә. Ашагач ук йокларга ярамый, диләр. Алтынчәчнең бишек җырын өйрәнәсебез бар. Таралыр вакыт җитә.

В а л е н т и н а. Ну, Сашага эләгәчәк, һаман алып килми. Алтынчәч, давай.

А л т ы н ч ә ч. Ярый микән соң монда?

Г ө л ф и н ә. Монда да бишек җыры җырларга ярамагач… Әйдә.

Алтынчәч (казах халкының бишек җырларыннан берсен әкрен генә көйли).

Көзимнең агы, карасы,

Җүрегимниң парасы.

Дуние камды ойлатпас,

Көңилимниң данасы.

Әлди, балам, әлди.

Айналаен, шырагым,

Көлге биткен корагым,

Җагамдагы кондызым,

Әйдеги жолдызым.

Әлди, балам, әлди.

Айналайын балам-ай,

Айналсын сенен анаң-ай,

Әлдилеп сени сүйгендә

Ананың болар күңили җай.

Әлди, балам, әлди.

Г ө л ф и н ә. Үзәкләрне өзеп ала шул.

В а л е н т и н а. Кем булып эшлисең син, Алтынчәч?

А л т ы н ч ә ч. Балалар бакчасында тәрбияче идем.

Г ө л ф и н ә. Күренеп тора шул.

В а л е н т и н а. Нигә идем дисең, Алтынчәч?

А л т ы н ч ә ч. Хәзер эшләмим. Дүрт ай. Беленә башлагач, киттем.

В а л е н т и н а. Беленсә ни…

Г ө л ф и н ә. Алай димә, Валентина. Кеше бит ул, беләсең, бигрәк тә хатын-кыз, аны-моны уйлап тормый, әйтә дә сала. Син берәүдән дә курыкма да, оялма да, Алтынчәч. Син бит аны зина кылып тапмаган.

А л т ы н ч ә ч. Әни җылады.

Г ө л ф и н ә. Әниләр җылый инде ул, нишләтәсең. Аңлагач, җыламас әле. Син бит инде уналты-унҗиде яшьлек кыз түгел.

В а л е н т и н а. Кызык бу тормыш дигәнең, әйеме? Ишетеп, тыңлап, күреп торасың… Безнең бригадада гел хатын-кызлар. Утырып сөйләшәбез дә кайвакыт, үзебез шаккатабыз. Барысына да ирләр гаепле!

Г ө л ф и н ә. Ничек ирләр гаепле?

В а л е н т и н а. Ир кешеләр бетеп бара бит, Гульфина апа. “Мурзилка” журналына бесплатное приложение булып кына яшиләр. Кемне генә тыңласаң да, шуны әйтә. Безнең Соня апа да әйтә, ирләргә ышаныч юк, ди. Ертыгыма ямау булыр дип чыккан буласың кияүгә, аннары гомер буе интегәсең исерек ир тәрбияләп, ди.

Г ө л ф и н ә. Кем соң инде ул Соня апа дигәнең?

В а л е н т и н а. Безнең бригадир.

Г ө л ф и н ә. Шулай бик күп беләмени?

В а л е н т и н а. Аның инде пенсиягә чыгарга вакыты җитә. Күргән инде дөньяны. Ире бик эчә.

Г ө л ф и н ә. Эчерткәч эчә инде.

В а л е н т и н а. Әле җитмәсә балаларны ятим итеп ташлап чыгып китәләр, ди.

Г ө л ф и н ә. Чуртым да белми синең Соня апаң, Валентина, милый мой, дорогой, әйбәт хатынны ире ташлап китми.

В а л е н т и н а. Ничек кенә китә әле. Минем иптәш кызым бар иде, искиткеч иде. Аны ташлап бер юньсезгә өйләнде ире.

Г ө л ф и н ә. Синең Сашаң сине ташламаган бит. Ничә ел балагыз булмаган, алай да ташлап китмәгән. Эчми дә дисең үзен.

В а л е н т и н а. Саша кебекләр сирәк. Саша ул минем бәхетемә туры килгән.

Г ө л ф и н ә. Әй, Валентина, милый мой, дорогой! Син Саша бәхетенә туры килгәнсең. Синең иптәш кызың синең өчен искиткеч булгандыр да, ире өчен искиткеч булмагандыр. Ирләр алар, Валентина, хайван терлеге белән бер. Вакытында ашатып-эчертеп, тамак астын кашып торсаң, артыңнан ияреп йөри. Менә сыерны гына ал син, тпри-тпри-тпри дип сыйпап, алдына печән салсаң, он болгатып җылы су эчерсәң, күзләрен мөлдерәтеп мөгрәп кенә тора. Җиленен җылы су белән юып, йомшак чиста сөлге белән сөртсәң, сауганда тибенми, сөтне дә күп бирә. Әгәр дә инде, башың беткере, муеның астына килеп сынгыры, дип чыбык белән кыйнасаң, көтүдән кайтып капкадан чабып керми инде ул. Куып кайтарырга туры килә. Эт булып эт тә ашатмыйча, пшул, дип кычкырсаң, капка астыннан күршеләр ишегалдына кереп тавыкларга изгәнне ашап йөри.

В а л е н т и н а (рәхәтләнеп көлеп). Саша, Сашуля, тпри-тпри-тпри!

А л т ы н ч ә ч. Ирләр матурларны эзлиләр, Гөлфинә апа.

Г ө л ф и н ә. Юк, айналаем Алтынчәч… Беләсең килсә, ирләр эзләми хатын-кызны, без эзлибез аларны.

В а л е н т и н а. Дөрес түгел, Гульфина апа. Мин, мәсәлән, үзем эзләмәдем.

Г ө л ф и н ә. Шулай тоела гына ул. Мин дә менә, Зарифулла, Зарифулла дип кычкырып Зарифулланы эзләп йөрмәдем. Зарифуллага бер карагач, күңелем Зарифулланы эзләгәнен сизеп алдым да әйләндердем дә куйдым Зарифулланың башын үземнең якка.

В а л е н т и н а. Ничек, Гульфина апа, ничек?

Г ө л ф и н ә. Зарифулла Мөршидә исемле кыз артыннан йөри иде, миңа борылып та карамый. Ә Мөршидә бүтәнне эзли. Шуннан мин Зарифулланың йомшак ягын сизеп алдым да… Бии белми ул, җырлый да белми. Үзенең биисе дә килә, җырлыйсы да килә. Клубта вечерларда Зарифулла бии башласа да, җырлый башласа да, кызлар моңардан көләләр. Мөршидә кушылып көлә. Шуннан мин Зарифулла үгез кебек үкереп җырлый башласа, кушылам да китәм, Зарифулланың җырлый белмәгәне сизелми дә – минем тавыш матур да, көчле дә. Биергә дә Зарифулланы чакырам, ул аю кебек әйләнгәндә мин моның тирәсендә күбәләк шикелле бөтереләм. Менә без ничә ел инде Зарифулла белән авызга авыз куеп яшибез, Мөршидә ирдән иргә йөри.

А л т ы н ч ә ч. Сез бит чибәр дә, Гөлфинә апа.

Г ө л ф и н ә. И, Алтынчәч. Нинди чибәр булыйм?! Кылыч борын, иләк авыз, акай күз – нинди чибәр булыйм. Менә син үзеңне үзең ким санап юкка йөрисең, хатын-кызның чибәрлеге йөзендә түгел, айналаем, хәйләсендә. Мин чибәр дип көзгегә карап тор. Чибәр икәнлегеңә ышанасың, бүтәннәр дә ышана. Үзең ышанмагач, бүтәннәр ничек ышанасың?! Менә мин авызымны бәләкәй итеп күрсәтер өчен бөреп йөрмим. Күзләремне акайтып, авызны җырып елмаеп җибәрәм, Зарифулла авызга кереп китәрдәй булып сокланып карап тора.

В а л е н т и н а. Ә минем  Саша мороженое ярата. Яратканың сиздермәскә тырыша. Мин юри мороженое саткан җирдән үткәндә, Саша, мороженое алыйк әле, дип ялынам. Миңа ала бу, үзенә алмый. Үзеңә дә ал, дип бәйләнәм, аңа да алдыртам. Мыекларын ялый-ялый кимерә Саша мороженоены. Ә мин мороженое яратмыйм, шулай да яраткан булып кыланам.

Г ө л ф и н ә. Менә, менә, менә… Хәйләкәр төлке. Саша мине ярата, дигән була. Ничек яратмасын мондый хатынны! Әйтәм бит, ирләр алар сабый бала белән бер. Без яхшы булсак, алар яхшы, без начар булсак, алар начар. Дөньяның тоткасы – хатын-кызда. Патшалар да хатыннары сүзеннән чыкмаган. Хатыны әйткән икән мондый закон чыгар дип, икенче көнне үк патша шундый закон чыгарган. Без, дип ирләр түш кенә киереп йөри, эшләүчеләре без аның.

В а л е н т и н а (патша хатыны булып уйнап күрсәтә). Саша, Александр Борисович, шундый закон чыгар!..

Г ө л ф и н ә. Алай түгел, Валентина, кычкырып түгел, кычкырганны яратмый ир-ат. Җайлап кына, йокларга яткач, ул сине кочакларга үрелгәндә…

Валентина, Алтынчәч көләләр.

А л т ы н ч ә ч. Шундый итеп сөйлисез, Гөлфинә апа…

Г ө л ф и н ә. Ышанмыйсызмы? Әйт әле, синең кызыңның атасы өйләнгән кешеме? Әйт инде, әйт, нәрсәсе оят аның.

А л т ы н ч ә ч. Юк.

В а л е н т и н а. Алай булгач, нигә сиңа өйләнмәде?

А л т ы н ч ә ч. Ничек инде өйләнсен, ул чибәр, яшь. Мин үзем дә аңа чыкмас идем.

Г ө л ф и н ә. Нишләп?

А л т ы н ч ә ч. Монысы өчен дә рәхмәт.

Г ө л ф и н ә. Әй син, тиле, тиле, тиле… Бигрәк тәртипле шул сезнең халык. Давай, чык син аңа кияүгә!

А л т ы н ч ә ч. Сез нәрсә?..

Г ө л ф и н ә. Валентина белән тотынсак, каршыңа килеп тезләнәчәк.

В а л е н т и н а. Гульфина апа, чыннан да, әйдәле…

Г ө л ф и н ә. Эшлибез, Валентина, эшлибез. Безгә ул нипочем. Әйбәт кешеме үзе болай?

А л т ы н ч ә ч. Ничек дип әйтергә…

Г ө л ф и н ә. Аракы эчәме?

А л т ы н ч ә ч. Эчә бугай…

Г ө л ф и н ә. Күп эчәме?

А л т ы н ч ә ч. Исерек чагын еш күрәм.

В а л е н т и н а. Алайса, кирәкми… Син балага узганда исерек түгел идеме?

А л т ы н ч ә ч. Юк. Анысын мин беләм. Миңа сәламәт бала кирәк.

Г ө л ф и н ә. Эчүен дә ташлатабыз без аның. Конфет суырып йөри торган итәбез. Ирләрне төзәтүе җиңел ул. Ирләрнең азгынын да төзәтеп була. Менә хатын-кыз азса, син әйтмешли, Валентина, алла әкбәр, бетте дөнья, атом бомбасы да кирәкми. Ник дигәндә, ир кеше нишләгәнен белмичә аза, хатын-кыз белеп яза, акыл белән, усаллык белән. (Дилемма ягына.) Менә аның урынында ир кеше булсамы? Җил ягына салам кыстырыбрак сөйләшсәң, үз баласын гына түгел, бүтәннәрнекен дә җыеп алып чыгып китәчәк. Бу – юк.

В а л е н т и н а. Ире белән сөйләшеп ич алар.

Г ө л ф и н ә. Ире белән бу сөйләшкән, бу котырткан.

Д и л е м м а (сикереп торып). Туктыйсыңмы син, юкмы? (Гөлфинә каршына килеп.) Син!..

В а л е н т и н а (аның юлына аркылы төшеп). Якын килмә.

Д и л е м м а (Валентина аша Гөлфинәгә). Ты!.. Свинья!.. Рожай своих поросят и копайся в навозе, меня не трогай!

В а л е н т и н а (Дилемманы ишеккә таба кысрыклап). Нәрсә дидең син аңа, ә, нәрсә әйттең?..

Г ө л ф и н ә. Валентина, кирәкми. Кирәкми, Валентина…

Айзарә Әхәтовна кереп Валентина белән Дилемма арасына баса.

А й з а р ә. Нишлисез сез, туктагыз хәзер үк!

В а л е н т и н а. Чыгарыгыз аны моннан. Соңгы тапкыр әйтәбез, чыгарыгыз. Югыйсә, үзегезгә начар булачак. Министрны чакыртабыз.

А й з а р ә. Тынычланыгыз.

В а л е н т и н а. Юк, без тынычланмыйбыз. Һаман бер сүз – тынычланыгыз.

А й з а р ә. Сабыр. Зинһар өчен, сабыр булыгыз. (Валентина култыклап караваты янына алып килеп утырта.) Сез бит өлкән кешеләр. Аңлагыз безне дә. Без бит сезне аңларга тырышабыз.

В а л е н т и н а. Юк, сез аңламыйсыз. Ул безнең барыбызны да неврастеник итеп бетерә.

А й з а р ә. Йә, йә, булды, булды. (Гөлфинәгә ишарәләп.) Менә бу апагыздан үрнәк алыгыз.

Г ө л ф и н ә. Минем аркада килеп чыкты ла. Ялгыш ычкынып китте.

В а л е н т и н а. Гаепләмәгез үзегезне, Гульфина апа.

А й з а р ә. Булды, дидем. Валямы әле исемегез?

В а л е н т и н а. Валя.

А й з а р ә. Сезнең бала имезәсегез бар, Валечка. (Алтынчәч янына килеп.) Йә, сезнең хәлләр ничек?

А л т ы н ч ә ч. Яхшы.

А й з а р ә. Молодец. Барысы да яхшы булыр.

Д и л е м м а (ишек төбеннән). Выпишите меня. Мин – сәламәт.

А й з а р ә. Сез сәламәт, анысына шигем юк… Бүген баш врач кайтты – хәл итәр.

Ике Ана бишек җырын дәвам итәләр.

Бәхет гөлемнең чәчәге булып,

Былбыл кошкаем,

Яшәрсеңме син?

Әнием диеп, кадерлем диеп,

Сандугачкаем, дәшәрсеңме син?

Врач кабинеты яктыра. Анда баш врач Зәйтүнә Закировна һәм Айзарә Әхәтовна.

Б а ш   в р а ч. Сез беләсез. Айзарә Әхәтовна, без андый эшне эшли алмыйбыз.

А й з а р ә. Аңлыйм.

Б а ш   в р а ч. Аңлагач, шул. Бала үз анасы белән чыгарга тиеш. Яхшылап сөйләштегезме?

А й з а р ә. Сөйләшмәгән кая. Бераз гына да йомшамый.

Б а ш   в р а ч. Сәбәбе дә җитди түгел, югыйсә.

А й з а р ә. Бөтен куркынычы да шунда шул. Иренә хәбәр иттергән идек, студотрядта ди, кайтып тормаган. Телеграмма җибәргән, Дилемма ничек тели, шулай булсын, дигән.

Б а ш   в р а ч. Исеме Дилеммамыни?

А й з а р ә. Әйе.

Б а ш   в р а ч. Һе. Тапканнар исемне дә. Баланың әби-бабалары ничек?

А й з а р ә. Сез кайтканны көттек, Зәйтүнә Закировна. Бүген чакырттык, килерләрме, юкмы?…

Б а ш   в р а ч. Көтелмәгән хәлләр белән очраша башладык бит әле, Айзарә Әхәтовна… Бер балага урын табылыр. Табылып тора. Тәрбияләнер дә. Тик, ничек кенә тәрбияләнсә дә, ятимлек ятимлек инде. Ничек кенә булса да, ятим балада психологик дефект була. Чөнки тәрбиячеләр дә, бүтәннәр дә аларга ятим итеп кызганып карыйлар. Кеше шуңарга өйрәнә, гомер буе үзен кызганганнарын таләп итә. Яисә, киресенчә, кызганган кешеләрне күралмый, рәхимсез, миһербансыз була. Ата-анасы үлгән ятимнәр бер хәл, бүгенге көндә күпме ата-аналы ятимнәр. Һәм без шулардан шәфкать көтәргә тиеш. Каян килеп чыкты бу кешеләрдә шундый җавапсызлык? Юк, нәрсәдер эшләргә кирәк. Ничек инде ул сау-сәламәт ир белән хатын балаларын алмыйлар? Ни өчен алмаска тиеш? Алмасалар, нигә закон алдында җавап бирмиләр?

Сестра Нина керә.

Н и н а.  Гафу итегез, Менгличеваның каенанасы килде.

Б а ш   в р а ч. Керсен.

Нина чыгып китә, Вазыйфа керә.

В а з ы й ф а. Исәнмесез.

Б а ш   в р а ч. Исәнмесез. Утырыгыз… Сез Менгличева Дилемманың каенанасымы?

В а з ы й ф а. Шулайдыр.

Б а ш   в р а ч. Ничек шулайдыр?

В а з ы й ф а. Ну, каенанасы.

Б а ш   в р а ч. Менгличевамы фамилиягез?

В а з ы й ф а. Юк, Садриева Вазыйфа. Фамилиясен үзгәртмәгән ул.

Б а ш   в р а ч. Киленегезме?

В а з ы й ф а. Килен түгел ул миңа. Мин аны признавать итмим.

Б а ш   в р а ч. Ничек итмисез? Улыгызны балагыз дип таныйсыздыр ич?

В а з ы й ф а. Анысын таныйм да…

Б а ш   в р а ч. Менгличева Дилемма сезнең улыгызның законлы хатыны.

В а з ы й ф а. Булмагае…

Б а ш   в р а ч. Алай икән… Ә соң сез киленегезнең бала тапканын беләсезме?

В а з ы й ф а. Ишеткән идем.

Б а ш   в р а ч. Нигә, бергә яшәмисезмени?

В а з ы й ф а. Юк. Квартирага чыктылар.

Б а ш   в р а ч. Ярый. Ә киленегезнең үз баласын алырга теләмәгәнен беләсезме?

В а з ы й ф а. Ничек инде алырга теләмәгәнен?

Б а ш   в р а ч. Шулай. Сезнең улыгызның хатыны үзенең һәм сезнең улыгызның баласын, ягъни сезнең оныгыгызны үзенә алырга теләми. Миңа бала кирәкми, ди.

В а з ы й ф а. Кирәк булмагач, нигә тапкан соң?

Б а ш   в р а ч. Анысы икенче мәсьәлә. Киленегез баласын имезми.

В а з ы й ф а. Ничек имезсен – змия ич ул.

Б а ш   в р а ч. Туктагыз әле. Ярый, киленегез змея, ягъни елан ди, ә улыгыз? Ул да ризалык биргән бит.

В а з ы й ф а. Баланы алмаскамы?

Б а ш   в р а ч. Әйе.

В а з ы й ф а. Өйдә юк диләр ич аны.

Б а ш   в р а ч. Элегрәк килешкәннәр, һәм улыгыз телеграмма да җибәргән.

В а з ы й ф а. Чүпрәк ич ул.

Б а ш   в р а ч. Улыгызмы? (Вазыйфа эндәшмәгәч.) Инде нишлибез, Вазыйфа ханым?

В а з ы й ф а (паузадан соң). Мин нишлим? Бездә эшең юк, кысылма, диделәр, теләсәләр нишләсеннәр.

Б а ш   в р а ч. Ләкин бала бит сезнең оныгыгыз!

В а з ы й ф а. Булмагае…

Б а ш   в р а ч. Бәлки, сез баланы алырсыз?

В а з ы й ф а. Нишлим ди мин аның белән?

Б а ш   в р а ч. Ирегез бармы сезнең?

В а з ы й ф а. Булса ни. Ул җебегәннең ирлеге. Бала белән ул түгел бит, мин мучиться ителәсе.

Б а ш   в р а ч. Тагын балаларыгыз бармы сезнең?

В а з ы й ф а. Монысыннан да гарык.

Б а ш   в р а ч. Вазыйфа ханым, әгәр дә сезгә шушы хәлне сөйләсәләр, сез ышаныр идегезме?

В а з ы й ф а. Кайсы хәлне?

Б а ш   в р а ч. Бер ир хатынының үз баласын алырга теләмәвен, иренең шуңа ризалык бирүен, ир анасының шулай сөйләшеп утыруын…

В а з ы й ф а. Ә мин нәрсә сөйләшкән ул хәтле? Өйләнмә аңа, дидем.

Б а ш   в р а ч. Сез киленегезне күптән белә идегезмени?

В а з ы й ф а. Белмәскә! Әнисе – ата спекулянт. Ирен куып чыгарып, типтереп яшәде.

Б а ш   в р а ч. Үзегез кайда эшлисез?

В а з ы й ф а. Нәрсәгә кирәк ул сезгә? Кайда эшләсәм дә эшлим.

Б а ш   в р а ч. Бала кызганыч бит, Вазыйфа ханым.

В а з ы й ф а. Алар кызганмаганны нигә мин кызганыйм.

Б а ш   в р а ч. Соңыннан үкенәчәксез бит.

В а з ы й ф а. Үкенәсен үкенгән инде. Бу бозауны тапканга да үкенеп бетә алмыйм.

Б а ш   в р а ч. Алар әле яшьләр, күп нәрсәне аңлап бетермиләр.

В а з ы й ф а. Аңламасалар… Үзләренә кирәкне бик аңлыйлар. Беләм мин ул юха җыланны, алмыйм дигән булып баланы юри безгә ыргытмакчылар. Без карап үстерсен, янәмәсе. Ыргытмый гына торсыннар әле. (Кәҗә тоягы күрсәтеп.) Менә аларга. Тапкан готовый нәнкә. Белә ул безнекенең җебеп төшәсен.

Б а ш   в р а ч. Кем инде ул сезнеке?

В а з ы й ф а. Кем булсын – ирем. Монда да ризык төяп килмәкче. Җибәрдем ди! Ашамый гына торсын әле. Әнә спекулянт әнисе ашатсын.

Б а ш   в р а ч. Киленегезне күреп сөйләшергә теләмисезме?

В а з ы й ф а. Минме?.. Анымы?!. Мин аны оҗмахта очратсам да, аңардан качып, тәмугка керәчәкмен.

А й з а р ә. Сезнең кайчан да булса җылаганыгыз бармы?

В а з ы й ф а. Ничек инде ул җылаганым бармы?

А й з а р ә. Кешеләрнең берәр кайгысын, фаҗигасен ишетеп, йөрәгегез әрнеп.

В а з ы й ф а. Кеше кайгысымыни монда! Үземнеке җитәрлек. Малаем шуңа өйләнгәч, җылый-җылый күз яшьләрем кипте, күңелем катты.

Б а ш   в р а ч. Анысы бит аның фаҗига түгел, Вазыйфа ханым.

В а з ы й ф а. Сезгә әйтүе җиңел. Сезгә моннан тизрәк куып чыгарырга гына кирәк, котылырга гына кирәк.

Б а ш   в р а ч. Безнең урында сез нишләр идегез?

В а з ы й ф а. Милиция чакырып, сөйрәп чыгарып аттырыр идем. Баласы белән бергә.

Б а ш   в р а ч. Димәк, бала сезгә дә кирәкми?

В а з ы й ф а. Юк, кирәкми.

Б а ш   в р а ч. Бәлки, яхшылабрак уйларсыз?

В а з ы й ф а. Уйлыйсы-нитәсе юк. Ул бит мәче баласы түгел. Үлеп-нитеп китсә, булыр аннары. Юри үтергәннәр дип судтан судка йөртерләр. Әнисе алсын да карасын, акчасы күп.

А й з а р ә. Сезнең юкмы?

В а з ы й ф а. Ниемә дип сез миңа каныктыгыз әле? Юк дигәч, юк. Әйткән сүземнән кире кайтканым да юк, кайтмыйм да, кайтачак та түгел. Хет асыгыз, хет кисегез. Синсез яшибез, диделәр, минсез яшәсеннәр.

Балалар елаган тавыш ишетелә.

Б а ш   в р а ч. Ишетәсезме?

В а з ы й ф а. Чукрак түгел.

Б а ш   в р а ч. Ашыйсы килгән нарасыйлар җылый. Аларны әниләре янына алып баралар. Тиздән алар тамаклары туеп тынып калырлар, рәхәтләнеп йокларлар. Ә сезнең оныгыгыз…

В а з ы й ф а. Нәрсә дип әле сез… (Урыныннан тора.)

Б а ш   в р а ч. Юк. Сез утырыгыз Тыңлагыз әз генә. Тыңлагыз, тыңлагыз.

Вазыйфа утыра. Тыңларга мәҗбүр. Ике Ананың җыры.

Куанычларым, шатлыгым булып,

Балам-багалмам,

Үсәрсеңме син?

Сагынып җырлар җырыма минем,

Күземнең нуры,

Күчәрсеңме, син?

Палатада Валентина тәрәзә төбенә басып форточка аша Саша белән сөйләшә.

В а л е н т и н а. Саша!.. Такси белән килдеңме? Автобус белән?.. Молодчина. Хәзер җыена башлыйм. Ә?.. Алай тиз генә булмый әле ул. Көт. Китмә. Нәрсә-ә?.. Ничек икәнен астагы дежурныйдан сора. Ә?.. Әйтәм. Әйтәм. (Борылып.) Гульфина апа, Алтынчәч, Саша сезгә сәлам әйтә.

Г ө л ф и н ә. Сора әле, Зарифулла күренмиме?

В а л е н т и н а. Зарифулла абый күренмиме? Ә?.. Ничек инде кайсы Зарифулла?! Белмисеңмени? Гульфина апаның ире. Юк?.. (Борылып.) Юк, ди, Гульфина апа.

Г ө л ф и н ә. Нишләп йөри икән инде, әйтеп җибәрдем ич сеңелгә. Күрсен дә торсын, килеп алмыйча чыкмыйм.

В а л е н т и н а. Сашенька, яратасыңмы мине? Мин дә сине яратам, Сашенька. Ә?.. Юк, менә алмыйсың. Не дури, егылып төшәрсең. Бар, кит тизрәк, миңа җыенырга кирәк. Кит дим… Ну, Саша, миленький… (Сашага кул болгап, тәрәзә төбеннән төшә. Бишек җырын көйләп палата буенча йөри.)

Баю-баюшки, баю,

Не ложися на краю,

Придет серенький волчок

И утащит за бочок…

(Туктап караватка утыра да.) Йә, кызлар, утырышыгыз. Присядем, друзья, перед дальнең дорогой, пусть легким окажется путь… Эчемдә шатлыгым да чиксез, сездән аерылганда җылыйсым да килә. Очрашырбыз микән без тагын?

Г ө л ф и н ә. Унөченчесен табарга килсәм генә инде…

В а л е н т и н а. Килегез, Гульфина апа. Шушы палатада очрашабыз. (Алтынчәчкә.) Син… Син күңелсезләнмә, боекма, Алтынчәч, менә күрерсең, барысы да яхшы булыр. Минем адрес синдә бар. Хат язышыйк.

Айналайын балам-ай,

Айналсын сенен анаң-ай…

Менә күрерсең!.. Мин сиңа иң-иң ихге теләкләр телим!

А л т ы н ч ә ч. Сиңа да, Валентина. Рәхмәт сиңа!

Г ө л ф и н ә. Алтынчәчкә бер дога өйрәттем әле, Валентина. Шул доганы эчтән генә укып Оралбаена карап торса…

А л т ы н ч ә ч. Гөлфинә апа…

В а л е н т и н а. Яле, яле, Гульфина апа… Карале боларга, миннән качып дога өйрәнеп яталар. Хәзер үк миңа да өйрәтегез.

Г ө л ф и н ә. Синең каратасы егетең юк, Валентина, синеке мәңгелеккә караган.

В а л е н т и н а. Тфү, тфү диегез, Гульфина апа.

Г ө л ф и н ә. Тфү, тфү…

В а л е н т и н а. Әйтегез инде доганы.

Г ө л ф и н ә. Күзең төшкән егеткә карап торасың да эчеңнән генә болай дисең:

Талкыга салып Талкырмын,

Кояшың булып балкырмын,

Килегә салып төярмен,

Сагышка салып сөярмен,

дисең. Ябыша да кала егетең. Зарифуллага шулай әйттем мин… Килми әле чукынчык.

Н и н а (ишектән карап). Васильева, җыеныгыз.

В а л е н т и н а. Ой, кызлар, елыйсым килә… Гульфина апа, милый мой, дорогой. Яратам мин сезне, Гульфина апа!

Г ө л ф и н ә. Йә, ярый. Өчәүләп тезелешеп бераз тын гына утырыйк та…

Тезелешеп тын гына утыралар. Ике Ананың җыры аларның тынлыгын саклый.

Ике кулын куеп алар тезләренә,

Утырышып бер ял итеп алалар да,

Тагын эштә, тагын шөгыль, мең мәшәкать…

Исән-саулык телик әле аналарга,

Озын гомер телик без аларга.

Баласының йөргән юлы йөзләрендә,

Алар гаме яллар иткән арада да.

Һаман сагыш, һаман борчу, мең төрле уй…

Сабырлыклар телик әле аналарга.

Түземлекләр телик без аларга.

Җырның соңгы юлларында урыннарыннан торып палатадан чыгалар, коридордан үтәләр. Врач кабинеты яктыра. Анда Дилемманың әнисе Римма һәм Баш врач Зәйтүнә Закировна.

Б а ш   в р а ч. Рәхим итегез, утырыгыз.

Р и м м а. Римма Әүхәдиевна мин.

Б а ш   в р а ч. Бик яхшы. Римма, Дилемма – кызыклы исемнәр.

Р и м м а. Миңа әти кушкан, кызыма үзем. Сез Зәйтүнә Закировна бит, әйеме?

Б а ш   в р а ч. Әйе.

Р и м м а. Сезнең исем Казанда данлыклы, Зәйтүнә Закировна. Әле үзем киләм, үзем уйлыйм, андый зур кеше белән ничек сөйләшермен инде, дим. Ялгыш сүз ычкындырсам, ачуланмассыз инде, Зәйтүнә Закировна.

Б а ш   в р а ч. Ә сез ычкындырмаска тырышыгыз.

Р и м м а. Шулаймы?.. Сез минем кызым Дилемма турындадыр инде, әйеме?

Б а ш   в р а ч. Әйе. Сез-нең кы-зы-гыз Дилемма турында.

Р и м м а. Бәгырь кисәгем. (Елап җибәрә.)

Б а ш   в р а ч. Сез нигә җылыйсыз?

Р и м м а. Ничек инде җыламаска, Зәйтүнә Закировна. Бердәнбер кызым бит ул минем. Ике яшеннән алып бер ялгызым үстердем.

Б а ш   в р а ч. Әтисе нишләде?

Р и м м а. Юньсез булып чыкты кабәхәт. Куып чыгардым. Николай Павлович, Николай Павлович дип кенә тордым үзенә, барыбер кадеремне белмәде. Мин аңа Николай Павлович дидем, ул миңа химера диде. Түздем, түздем дә, эзең булмасын, сатана, дидем.

Б а ш   в р а ч. Кызыгызның бала тапканын белдегезме?

Р и м м а. Ничек инде белмәскә, ничек инде белмәскә, Зәйтүнә Закировна…

Б а ш   в р а ч. Кызыгызның хәлен белергә килдегезме?

Р и м м а. Бик килер идем дә, кертмиләр бит аның янына, Зәйтүнә Закировна.

Б а ш   в р а ч. Котлап язу җибәрмәдегезме? Күчтәнәч тә китермәдегезме?

Р и м м а. Монда ашатырга тиешләрдер ич.

Б а ш   в р а ч. Кызыгыз баласын алырга теләми, беләсезме? (Римма тагын елап җибәргәч.) Туктагыз. Беләсезме, дип сорыйм мин сездән.

Р и м м а. Аның белән сөйләштем инде мин монда кергәнче үк. Тыңлыймыни алар безне. Үзсүзле ул. Башына бер уй керсә…

Б а ш   в р а ч. Тагын сөйләшеп карагыз… Нигә эндәшмисез?

Р и м м а. Тагынмы?

Б а ш   в р а ч. Тагын.

Р и м м а. Шушындамы? Чакырып китерәсезме?

Б а ш   в р а ч. Ерак түгел бит.

Р и м м а. Тик үзегез чыгып китмәгез, ярыймы?

Б а ш   в р а ч. Нигә?

Р и м м а (паузадан соң). Куркам мин аңардан.

Б а ш   в р а ч (ишек артына). Бишенче палатадан Менгличеваны чакырыгыз.

Р и м м а. Сез миңа ничек сөйләшергә икәнен өйрәтеп куегыз, Зәйтүнә Закировна.

Б а ш   в р а ч. Кызыгыз белән сөйләшерлек тә сүзегез юкмыни?

Р и м м а. Ул ике сүз әйтә дә, мин утырып җылыйм. Ә ул җылый да белми, көлә дә белми.

Б а ш   в р а ч. Нигә өйрәтмәдегез соң көләргә?

Р и м м а. Көлеп тумаган баланы ничек өйрәтәсең.

Б а ш   в р а ч. Туганда җылагандыр ич, нигә оныткан?

Р и м м а. Шундый бала инде.

Б а ш   в р а ч. Шундый бала булмый, андыйларны үстерәләр.

Р и м м а. Мине гаеплисезмени? (Дилемма кергәч, аның каршына барып.) Дилемма, кызым…

Д и л е м м а. Чего тебе?

Р и м м а. Әнә Зәйтүнә Закировна сөйләшергә куша.

Д и л е м м а. Ну и сөйләшегез.

Б а ш   в р а ч. Утырыгыз, Менгличева.

Д и л е м м а. Нигә миңа утырырга. Минем аның белән сөйләшерлек сүзем юк.

Б а ш   в р а ч. Әниең бит…

Д и л е м м а. Ну и что!

Р и м м а. Менә шундый инде ул, Зәйтүнә Закировна.

Д и л е м м а. Ничек шундый? А сама какая? (Баш врачка.) Выпишите меня. А что үзем китәм. (Чыгарга борыла.)

Б а ш   в р а ч. Ашыкмагыз, утырыгыз.

Д и л е м м а. Мин әйттем.

Б а ш   в р а ч. Ни әйтим сезгә? Сеңелем дияргә телем бармый. Гражданка Менгличева, сезнең каршыгызда сезне унсигез ел буе тәрбияләгән әниегез…

Д и л е м м а. Тәрбияләгән?!

Б а ш   в р а ч. Ашатып, эчертеп, киендереп үстергән…

Д и л е м м а. Ну и что?!

Б а ш   в р а ч (паузадан соң). Барыгыз, гражданка Менгличева. Ана белән кыз. Шуның өчен, менә шуның өчен яшәдегезме инде сез? Күңеллеме сезгә?

Р и м м а. Әйттем бит мин.

Б а ш   в р а ч. Китәргә мөмкин сезгә, Римма Әүхәдиевна. (Римма китмәгәч.) Китәргә мөмкин, дидем.

Р и м м а. Мине гаепләп каласызмы, Зәйтүнә Закировна?

Б а ш   в р а ч. Ә сез кемне гаепләр идегез? Китәргә мөмкин.

Р и м м а. Баланы нишләтәсез инде?

Б а ш   в р а ч. Анысы сезнең кайгы түгел. Кызганычка каршы, сез дә, сезнең кызыгыз да безнең җәмгыятьнең членнары. Үз ялгышын җәмгыять үзе төзәтергә мәҗбүр.

Р и м м а. Баланы миңа алырга ярыймы? Закон кушамы?

Б а ш   в р а ч. Закон рөхсәт итә. Ләкин без аны сезгә бирмибез.

Р и м м а. Нигә?

Б а ш   в р а ч. Кешеләр арасына бер имгәк үстереп җибәргәнегез дә бик җиткән. (Римма елый башлагач.) Кыланмагыз, гражданка. Чынлап елаган аналарның күз яшьләрен пычратмагыз. Сугыш вакытында Ил, Ватан өчен башларын салган балалары өчен елаган аналар рухын рәнҗетмәгез.

Римма, төзәтенеп, чыгып китә. Кертмәскә тырышкан Айзарә Әхәтовнаны этеп җибәреп Исемсез хатын атылып керә.

Х а т ы н. Мин риза. Риза мин. Ирем дә алырга риза. Бирегез безгә аны!

Ике Ана җыры:

Гомерең сукмагын зур юллар буйлап,

Өмет йолдызым,

Үтәрсеңме син?

Илеңнең данын Намус, Вөҗданың,

Балам, әй, балам,

Итәрсеңме син?

Палатада Гөлфинә белән Алтынчәч. Гөлфинә тәрәзәдән карап тора.

Г ө л ф и н ә. Бу ниткән эш инде? Зарифулланың вакыты булмаса, сеңелем килергә тиеш ич инде. Врачлардан оят. Бүген киләм, дип язган иде ич сеңелем. Менә шулай инде ул, Алтынчәч айналаем, башны ташка орсаң да баш ярыла, ташны башка орсаң да баш ярыла. Кайтып кына җитим, күрсәтәм бу Зарифуллага. Тагын шул комбаенын ремонтлап ятадыр. Урак өсте җитсә, комбайн ремонтлаудан арынмый. Председателе дә бирми бит шуңа яңа комбайн.

Айзарә Әхәтовна керә.

А й з а р ә. Йә, ничек, матурларым?

Г ө л ф и н ә. Килмиләр, Айзарә җаным. Сеңелем килергә тиеш иде. Ишек төбендә күренмиме шунда?

А й з а р ә. Күренсә хәбәр итәр иде. Сез борчылмагыз. Килерләр.

Г ө л ф и н ә. Зарифулла килә алмый инде ул – эше тыгыз. Урак өсте бит. Сеңелем менә нишләп килми икән?

А й з а р ә (Алтынчәч янына килеп). Сез?

Г ө л ф и н ә. Без аның белән сөйләштек, Айзарә Әхәтовна, бер дә борчылмагыз. Аларда бит тәртип хатын-кыз мәсьәләсендә бездәгедән катырак. Әнисенә хат та язып салган идек – җавап юк. Үпкәләве бетеп җитми торгандыр. Әлегә безгә кайтып торабыз. Колхозда какраз кеше җитешмәгән чак. Бездә ясле дә, бакча да бар. Эшли торыр. Өй иркен. Аннан, әнисеннән хат килгәчтенме, болаймы, баласы үсә төшкәч, үзе карар. Бала әйберләрен башта ук монда бирдем, ди, торалардыр ич?

А й з а р ә. Кая китсеннәр, әлбәттә, тора.

Г ө л ф и н ә. Ну, бу сеңелне! Бала кадерен беләмени ул. Көлеп ятадыр әле, үзе дә чыгар, дип уйлыйдыр.

А й з а р ә. Борчылмагыз, зинһар, уынмагыз. Вакыт иртә.

Г ө л ф и н ә. Чыннан да, әйеме, Айзарә? Килерләр әле. Бу караватларга нигә кертмисез соң әле?

А й з а р ә. Сез чыкканны көтик инде.

Г ө л ф и н ә. Менә әйтәм бит. Ачуланмагыз инде, хәзер килеп җитәрләр… Менә шулай булсын иде ул, әйеме! Мин көтеп торыйм-торыйм иде дә, минекеләр килгәнне. Алтынчәчнең Оралбае килсен дә чыксын иде! Мин килде-ем. Алтынчәч, дип тәрәзәгә кычкырсын иде. Оралбай исемле Алтынчәч кызының әтисе. Бик әйбәт егет, ди, Алтынчәч әйтә. Әкиятләр нигә чын булмый икән ул, Айзарә Әхәтовна?

А й з а р ә (Алтынчәчнең башыннан сыйпап). Кем белә, бәлки, булган хәлләрне әкият итеп сөйлиләрдер кешеләр. (Алтынчәчкә.) Бер дә борчылмагыз, барысы да сез уйлаганча булыр.

Сестра Нина керә.

Н и н а.  Калаубекова, сезгә килгәннәр. (Алтынчәчкә язу бирә.)

Г ө л ф и н ә. Әстәгъфирулла дип әйтер иде. Валентина булса. Укы, укы тизрәк, Алтынчәч айналаем.

Алтынчәч нишләргә белми язуны кулында тотып тик тора.

А й з а р ә. Сабыр, сабыр. Тынычланыгыз, Алтынчәч. Менә шулай, шулай.

Г ө л ф и н ә. Бир, Алтынчәч, үзем укыйм.

А л т ы н ч ә ч. Үзем. (Язуны сакланып кына ача, укый.)

Г ө л ф и н ә. Оралбаймы, Алтынчәч бәгырь кисәгем?

А л т ы н ч ә ч (паузадан соң). Ана белән җизни.

Г ө л ф и н ә. Җыен инде тизрәк. (Айзарә Әхәтовна белән Нинага.) Җыештырыгыз инде аны, нәрсә карап торасыз.

А й з а р ә. Кабаланмагыз, диләр сезгә.

Г ө л ф и н ә. Кабаланмасам, унике баланы табып бетерергә ничек вакыт җиткерим ди мин. Күреп торасыз лабаса, Алтынчәч үзе бернишли алмый. Алтынчәч, борчылма. Борчылма, Алтынчәч.

Н и н а. Шактый ук үзәккә үттегез сез минем, апа. Бераз гына утырып торырга буладыр бит.

Г ө л ф и н ә. Сагынырсыз әле, Нина, сагынырсыз. Әнә теге караваттагы кебекләр күбрәк кергәләсә, сагынырсыз. Киләле, кочаклыйм әле бер үзеңне. (Нинаны кочаклап.) Икенче малаема хатын булып киләсеңме безгә?

Н и н а.  Берсекөнгә көтегез.

Г ө л ф и н ә (көлеп Нинаның аркасыннан сөя дә тәрәзә янына килә). Күренмиләр чукынчыклар. (Кинәт кычкырып җибәрә.) Киләләр!.. Берәү, икәү, өчәү, дәртәү, бишәү, алтау. Алтысы үземнеке. Җиденчесе үземнең Зарифулла, сигезенчесе сеңелем, тугызынчысы кияү. Барысының да кулында чәчәк. (Айзарә Әхәтовна белән Нинага.) Чәчәкләре сезгәдер инде ул. (Караватка утыра да кинәт елап җибәрә.)

А й з а р ә. Менә инде тагын! Көлеп йөрдегез, йөрдегез дә…

А л т ы н ч ә ч. Гөлфинә апа…

Н и н а.  Комедия…

Г ө л ф и н ә. Карагыз әле, китмәделәр микән?

Н и н а (тәрәзәдән карап). Торалар тезелешеп.

Г ө л ф и н ә. Кыр казлары кебекме?

Н и н а.  Юк, солдатлар кебек.

Г ө л ф и н ә. Айзарә җаным, әйтим инде шуларга бер сүз.

А й з а р ә. Ярый, әйтегез.

Г ө л ф и н ә (тәрәзә төбенә менеп, форточкадан кычкыра). Зарифулла! Ишеккә барыгыз, ишеккә… (Күз яшьләрен сөртә-сөртә тәрәзә төбеннән төшә.) Айдарның борынын да сөртмәгәннәр.

Н и н а.  Булдымы? Әйдәгез.

Палатадан чыгалар. Коридордан үткәндә Баш врач очрый.

Б а ш   в р а ч. Киттегезме, гүзәлкәйләр? Хәерле юл!

Г ө л ф и н ә. А л т ы н ч ә ч. Бик зур рәхмәт сезгә! (Китәләр.)

Б а ш   в р а ч. Айзарә Әхәтовна, килгәннәр бит.

А й з а р ә. Кемнәр, Зәйтүнә Закировна?

Б а ш   в р а ч. Менгличеваның каенанасы, улы белән…

Аларның сөйләшкәнен ашыйсылары килгән балаларның елау тавышы баса. Ике бишек яңадан аска төшә. Ике Ана аларны тирбәтеп бишек җырын дәвам итәләр:

Әлли-бәлли-бәллием,

Йокла, балам, нәнием,

Тәмләп йокла, бәбием,

Сакта тора әниең.

Әлли-бәлли-бәлли-бәү,

Әлли-бәлли-бәлли-бәү.

Пәрдә.

1984

 

Әсәрнең тексты Туфан Миңнуллинның ун томлыгындагы нөсхәсенә нигезләнеп әзерләнде:

Миңнуллин Туфан. Сайланма әсәрләр, 10 томда, 1 том, 358-400 битләр. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2002.

ДИЛӘФРҮЗГӘ ДҮРТ КИЯҮ

Тамаша, өч пәрдәдә

 

К А Т Н А Ш А Л А Р:

Д и л ә ф р ү з

Җ ә м и л

Ш ә к ү р

Г а л и м

И с м ә г ы й л ь

С а җ и д ә

А м у р

 

БЕРЕНЧЕ ПӘРДӘ

 

Музыка. Пәрдә ачыла. Рәшәткә белән уратылып алынган бакча. Сәхнәдә Амур белән Саҗидә теттереп бииләр.

С а җ и д ә (кинәт биюеннән туктап). Амур!

А м у р. Нәрсә, Саҗидә.

С а җ и д ә. Нишлибез без?

А м у р. Биибез, Саҗидә.

С а җ и д ә. Бүгенге тамашага синең белән минем биюнең нигә кирәге бар? Без бит тамашада катнашучылар түгел, тамашаны алып баручылар гына.

А м у р. Шулай шул, Саҗидә.

С а җ и д ә. Шулай булгач, әйдә башлыйбыз.

А м у р. Нидән башлыйбыз.

С а җ и д ә (сәхнә алдына килеп). Иң элек тамашачыларны үзебез белән таныштырыйк.

А м у р. Исәнмесез, иптәш тамашачылар! Ишеткәнсездер, каршыгызда басып торган бу чибәр кыз — минем сөйгән кызым Саҗидә.

С а җ и д ә. Ә бу — Амур. Сабан туе батыры. Сезгә сер итеп кенә әйтәм, яратам мин аны. Тик бер гадәтен ошатып бетермим, япь-яшь башы белән яучы булып, егетләрне, кызларны таныштырып йөри.

Сәхнәгә җырлап Диләфрүз чыга.

Д и л ә ф р ү з. Чыксам бакчага,

Алмагачларга

Сөйлим серемне.

Йөрәк серемне

Сандугачлар да

Тынып тыңлыйлар —

Алар тыңлыйлар…

А м у р (тамашачыларга). Диләфрүз. Чеп-чибәр, чап-чая кыз.

С а җ и д ә. Өстәвенә эшкә дә уңган. Эшләмәгән эше юк. Читтән торып институтта да укый.

Диләфрүз китә. Галим керә.

Г а л и м. Мәкальләр дигәч тә, күңелгә бер-бер артлы шундый сораулар килә: алар нәрсә? Нинди әсәрләр? Ничек туалар һәм нәрсәгә хезмәт итәләр? (Туктап уйлый.)

С а җ и д ә. Галим. Кияүлеккә беренче кандидат. Укымышлы егет. Менә унбиш ел инде читтән торып укый. Башка нинди егетлек эшләгәндер, анысын авыл халкы хәтерләми.

Г а л и м. Татар халык мәкальләре элек-электән…

Сөйләнеп чыгып китә. Шәкүр керә.

А м у р. Кияүлеккә икенче кандидат. Таза егет. Ике потлы герне ике кулы белән ике тапкыр күтәрә ала. Сабый чагында тәрәзә ваткан өчен хулиган исемен алган булган. Хәзер шул исемне аклар өчен җай эзләп йөри.

Ш ә к ү р. Эх, дөньясы, дөньясы…

Башны кая куясы.

Чыгып китә. Җырлап Җәмил керә.

Җ ә м и л. Мин алсу таңнар булсам,

Син зифа таллар булсаң,

Таллар таңны аңлаган күк,

Серемне аңлар булсаң*.

*Җәмил җырының сүзләрен шагыйрь Рәшит Гәрәй язган.

С а җ и д ә. Җәмил. Серле егет. Шушы яшенә җитеп бер кызга да яратам дип әйтмәгән. Шулай да без аны кияүлеккә өченче кандидат итеп сайладык. Егет кеше — түзмәс, йөрәк серләрен бер чишәр дип уйладык. (Җәмил чыгып киткәч.) Менә, иптәшләр, шулар.

А м у р. Вакыйга, күргәнегезчә, авылда бара һәм, аңлавыгызча, Диләфрүз тирәсендә әйләнәчәк. Ник дигәндә, бүгенге тамашаның сәбәпчесе — Диләфрүз.

С а җ и д ә. Моннан ике ай элек “Азат хатын” журналында Диләфрүзнең рәсемен бастырып чыгардылар. Ул рәсемне күргән егетләр шунда ук Диләфрүзгә гашыйк булганнар. Бөтен эшләрен ташлап, төн утырып, Диләфрүзгә хат язганнар. Мәхәббәт аңлатканнар. Сезгә сер итеп кенә әйтәбез, Диләфрүзгә көн саен кырык-илле егетләр хаты килеп тора.

А м у р. Нәкъ шундый вакытта дөньяга шундый бер хәбәр таралган…

С а җ и д ә. Дөресрәге, ул хәбәрне Амур таратты, Диләфрүз Сабан туена ике көн калгач, кияүгә чыгарга җыена, кияүнең үзенә тиңен үзе сайлап алачак, дигән идем, Амур тирә-яктагы бөтен егетләргә сөйләгән. Менә бүген кызык хәлләр булачак. Чөнки Сабан туена ике көн калды. Амур, сәхнәдә барысы да әзерме?

А м у р. Әзер, Саҗидәкәй.

С а җ и д ә. Башладык.

Икесе ике якка китәләр. Амур кире керә.

А м у р. Җәмәгать, Саҗидә хата җибәрде. Без тамашада катнашмыйбыз, диде. Ә менә мин чүт кенә катнашам. Ник дигәндә күрше авылдан Исмәгыйль дигән егет киләчәк. Минем дус егет. Ахир. Кияүлеккә дүртенче кандидат. Әнә, ишетәсезме? Мотоцикл тавышы. Исмәгыйль үзе килә. Мондый тавышны бары тик Исмәгыйль мотоциклы гына чыгара ала. Бәхетсез егет, әллә ничә кат өйләнергә җыенган, тик өйләнәсе кызлары ямьсез булу аркасында өйләнә алмый йөри. Хәзер Диләфрүзнең рәсемен күреп гашыйк булган. Шәп егет. Мотоциклы да бар. Безнең авылга аны мин чакырдым: Диләфрүз белән таныштырам, дидем.

Таныштыра торган кич, табыштыра торган кич,

Бер йөрәкне бер йөрәккә ябыштыра торган кич…

Артта мотоцикл тавышы. Исмәгыйль керә.

И с м ә г ы й л ь. Сәлам, ахир.

А м у р. Сәлам! Әнә аларның өе.

И с м ә г ы й л ь. Шәп! Бакча да аларныкымы?

А м у р. Бакча да, мунча да. Өй артында бакчасы, бакчасында мунчасы, йөгерә-йөгерә су ташый нечкә билле марҗасы.

И с м ә г ы й л ь. Шәп!

А м у р. Шәп тә шәп дисең. Нәрсәсе шәп? Бакчасымы, мунчасымы, нечкә билле марҗасымы?

И с м ә г ы й л ь. Бакчасы да, мунчасы да. Ә Диләфрүз!.. (Кесәсеннән журнал чыгарып.) Кара син аңа. Ахир! Бер күрер өчен әллә ниләр бирерсең. (Журналдагы рәсемне үбеп.) Диләфрүз! Минем беренче йөргән кызымның исеме Зөлхәбирә иде, икенчесе Гадилә, өченчесе — Хәлимә, дүртенчесе…

А м у р. Җитте, Исмәгыйль. Без монда синең бозыклыгыңны тикшерергә килмәдек.

И с м ә г ы й л ь. Нинди бозыклык булсын, ахир. Мин алар белән нишләгән. Танышкан, ташлашкан, шул гына. Ямьсез кызга өйләнә алмыйм ич инде мин, үзең беләсең.

А м у р. Анысында эшем юк. Мин таныштырмадым, мин ташлаттырмадым. Сине дус итеп Диләфрүз белән таныштырам, әгәр ташлашсагыз, кара аны, риза-бәхил түгел!

И с м ә г ы й л ь. Журналда матур чыккан да бит…

А м у р. Җүләр син, белдеңме! Әгәр Саҗидә булмаса, мин үзем аның белән йөрер идем. Кап-кара күз, кап-кара каш, кап-кара чәч, кап-кара йөз!

И с м ә г ы й л ь. Йөзе карамыни?

А м у р. Надан син, белдеңме, җәйге кояшта ак йөзле кызларның бәяләре бер тиен.

И с м ә г ы й л ь (җыр белән).

Амур дустым, тизрәк күрсәт асылны,

Аны күрми йөрәк уты басылмый.

А м у р. Үзем беләм, ашыктырма, Исмәгыйль,

Вакыт җитми чыкмый кояш, исми җил.

И с м ә г ы й л ь. Күрми калсам, ябыгырмын, кибәрмен…

Сөйгән егете юкмыни чибәрнең?

А м у р. Кайсы кызда булмый сөйгән егетләр,

Тартып ала менә безнең кебекләр.

И с м ә г ы й л ь. Рәсемеңә гашыйк булдым, Диләфрүз,

Кара чәчле, кара кашлы, кара күз.

Ай Диләфрүз, вай Диләфрүз!

Диләфрүзнең җырын ишетеп туктап кала. Диләфрүз бакчада, алмагачлар арасында җырлый. Амур белән Исмәгыйль яшеренеп рәшәткә янына киләләр. Тыңлыйлар.

Д и л ә ф р ү з. Чыксам бакчага,

Алмагачларга

Сөйлим серемне.

Йөрәк серемне

Сандугачлар да

Тынып тыңлыйлар —

Алар аңлыйлар.

И с м ә г ы й л ь. Шулмы?

А м у р. Шул.

И с м ә г ы й л ь. Тавышы ла тавышы!.. Булды, ахир. Үлсәм үләм, бу кыз минеке булачак.

А м у р. Ашыкмый тор, ахир.

Д и л ә ф р ү з. Миңа ямансу,

Уйлыйм, уйланам —

Сине юксынам.

Кайгым юк сыман,

Үзем моңланам,

Тик син белмисең,

Ник син сизмисең?

И с м ә г ы й л ь. Кемне юксына икән ул?

А м у р. Бәлки, синедер.

И с м ә г ы й л ь. Көлмә инде, ахир, үләм бит, бетәм бит. Әйт, нишлим?

А м у р. Мин тайпылып торам, сөйләш.

И с м ә г ы й л ь. Сүзне ничегрәк итеп башлыйм икән?

А м у р. Бүтән кызларың белән ничегрәк сөйләшкән идең соң?

И с м ә г ы й л ь. Алар чепуха. Бу бит, бу бит!! Һай, куркам, ахир.

А м у р. Беләсеңме, Тукай нәрсә дигән?

И с м ә г ы й л ь. Нәрсә дигән, ахир?

А м у р. Мотоциклы булган яшь егеткә мәгълүмдер ки, курку белән өркү харам, дигән. Әйдә, тәвәккәллә. Кереп китмәсен.

Иелә-бөгелә рәшәткә янына киләләр. Исмәгыйль тәвәккәлләп торып баса.

И с м ә г ы й л ь. Хәерле кич, чибәр кызый.

Д и л ә ф р ү з (куркып китә). Кем ул анда?

И с м ә г ы й л ь. Болгаер авылы шушымы, чибәр кызый?

Д и л ә ф р ү з. Әллә адаштыгызмы?

И с м ә г ы й л ь. Сезнең тавышыгыз юлымнан яздырды.

Д и л ә ф р ү з. Юлдан язган егетләргә безнең бакча янында урын юк. (Китә башлый.)

И с м ә г ы й л ь. Китәсез дәмени?

Д и л ә ф р ү з. Китәм шул.

И с м ә г ы й л ь. Бераз гына торыгыз инде, сөйләшик.

Д и л ә ф р ү з. Кирәгегез бер тиен, юлыгызда булыгыз.

И с м ә г ы й л ь. Юлым сезнең бакчага килеп төртелде. Бүтән барыр юлым юк.

Д и л ә ф р ү з. Мескен. Хәзер мин бурзайны алып киләм. Ул сезгә туры юлны күрсәтер

И с м ә г ы й л ь. Бурзаегыз хуҗасына охшаса, кешеләргә тимидер.

Д и л ә ф р ү з. Ул сезгә охшаган.

И с м ә г ы й л ь. Ә сез яны яратасызмы?

Д и л ә ф р ү з. Бик.

И с м ә г ы й л ь. Их, шул бурзай урынында булсам. Оямның ишегеннән гел сезгә генә карап ятар идем.

Д и л ә ф р ү з. Бурзай булсагыз, өреп кенә ятар идегез. (Китә башлый.)

И с м ә г ы й л ь. Китмәгез инде, Диләфрүз.

Диләфрүз (гаҗәпләнеп). Исемемне кайдан беләсез?

И с м ә г ы й л ь. Тирә-якта сезнең исемне белмәгән адәм юк. Исемегезне кушып җырлап җырлыйлар. Синең матур исемең җырларда җырлана, батыр комсомолка Диләфрүз…

Д и л ә ф р ү з. Шулай укмыни?

Исмәгыйль (җырлап җибәрә).

Зифа буең тал-тирәккә пар икән,

Талдан нәзек нечкә билең бар икән.

Зифа буең тиңнәр өчен, Диләфрүз,

Нечкә билең кемнәр өчен, Диләфрүз?

Кашың — җәя, керфекләрең ук икән,

Сүзең ялкын, елмаюың ут икән.

Ук кадалды йөрәгемә, Диләфрүз,

Ут кабынды йөрәгемә, Диләфрүз.

Ике күзең диңгезләргә тиң икән,

Ай янында Зөһрә йолдыз син икән.

Күз тимәсен күзләреңә, Диләфрүз.

Яшь коямын эзләренә, Диләфрүз.

Д и л ә ф р ү з. Җыры матур икән, тик тавышыгыз ямьсез.

И с м ә г ы й л ь. Ярый безгә, каткан тезгә, әйрән каткан шулпа да. Сезнең сөйгән егетегез дә атказанган артист түгелдер әле.

Д и л ә ф р ү з. Әйрән каткан да түгел.

И с м ә г ы й л ь. Сөйгән егетегез бармыни?

Д и л ә ф р ү з. Сез әллә прокурормы?

И с м ә г ы й л ь. Прокурор булсам, юк гаебегезне бар итеп, бүлмәмә чакыртып сорау алыр идем… Танцыга чакырсам, килерсезме?

Д и л ә ф р ү з. Сезнең авылгамы?

И с м ә г ы й л ь. Мин бүген төнне сезнең авылда үткәрәм. Килерсезме клубка?

Д и л ә ф р ү з. Җәй көнне клубка сезнең авыл егетләре генә йөридер инде.

И с м ә г ы й л ь. Ә сез кая йөрисез?

Д и л ә ф р ү з. Сез күрмәгән җиргә.

И с м ә г ы й л ь. Эзләп тапсам ни булыр?

Д и л ә ф р ү з. Ике яңагыгыз ут булыр.

И с м ә г ы й л ь. Ай җаный, вай җаный, сезнең әтиегезнең кызы бигрәк усал икән. Бу рәшәткә ни өчен?

Д и л ә ф р ү з. Бакчабызда алмагачлар, кәҗә кермәсен өчен.

И с м ә г ы й л ь.  Кызарып пешкән алмага бер кошның күзе төшкән, кәҗә өчен рәшәткә булса да, кошлар өчен киртә юк. Сезнең якка очып чыгарга рөхсәт итегез. (Рәшәткә аркылы бакча ягына сикереп төшә.)

Д и л ә ф р ү з. Нишлисез?!

И с м ә г ы й л ь. Ай Диләфрүз, вай Диләфрүз.

Диләфрүз каршына бара. Диләфрүз чыгып йөгерә. Исмәгыйль аның артыннан чаба. Кинәт дөнья яңгыратып бурзай өрә башлый. Исмәгыйль атылып чыга. Амур көлә.

Ник көләсең, ахир?

А м у р. Ай-яй, бик тиз син, ахир. Күрүең булды, рәшәткә аркылы сикереп төшүең булды.

И с м ә г ы й л ь. Мин, үзең беләсең, ахир, өзеп алырга күнеккән.

А м у р. Яле, күрсәт, ниләр өздең? Бик тиз булмый ул, ахир. Без Саҗидә белән өч ел йөрибез. Кичә генә үптерде.

И с м ә г ы й л ь. Юк, ахир, миңа булса бүген булсын, хәзер булсын. Уф, үләм!

А м у р. Бар соң алайса, булдыр, мин киттем.

И с м ә г ы й л ь. Юк, юк, синсез булмый. Нишлибез, ахир?

А м у р. Берәр план корырга кирәк. Әйдә әле, башта безгә кайтып, мотоциклны урнаштырыйк. Бәлки, Саҗидәне күрербез. Ул Диләфрүзнең дусты, җаен табар.

И с м ә г ы й л ь. Шәп була бу, ахир.

Китәләр, җырлап Җәмил керә.

Җ ә м и л. Таңнар беленә икән,

Таллар бөредә икән.

Таң нурлары бөредәге

Талга эленә икән.

(Рәшәткә аша бакчаны күзәтә, җырын дәвам итә.)

Әй мин дә таңнар булсам,

Син зифа таллар булсаң!

Таллар таңны аңлаган күк

Серемне аңлар булсаң.

(Җырны утыргычка утырып дәвам итә. Диләфрүз рәшәткә янына килеп җырны тыңлый.)

Сүнмәс-сүрелмәс идем,

Ятка сөйдермәс идем.

Бөредәге хисләреңә

Җилләр тидермәс идем.

Д и л ә ф р ү з. Исәнме, Җәмил.

Җ ә м и л (башта куркып китә, ләкин үзен тиз кулга ала). Хәерле кич.

Пауза.

Д и л ә ф р ү з. Матур җыр.

Җ ә м и л. Миңа да ошый. (Паузадан соң.) Мин  эштән кайтып килә идем.

Д и л ә ф р ү з. Безнең йорт ашамы?.. (Пауза.) Умартачы булу ошыймы соң, Җәмил?

Җ ә м и л. Ошамаган эшне ничек эшлисең. Умарта кортлары алар кеше кебек акыллы, сөйләшергә телләре генә юк. Хәер, телләре булмаса да, бер-берсен аңлыйлар. (Торып китә башлый.)

Д и л ә ф р ү з. Кая ашыгасың, Җәмил?

Җ ә м и л. Өйгә кайтырга вакыт.

Д и л ә ф р ү з (көлеп). Тыныч йокы.

Җ ә м и л. Нигә көләсең?

Д и л ә ф р ү з. Ә син нигә көлгәнемне бел.

Җ ә м и л. Сиңа, бәлки, кызыктыр.

Д и л ә ф р ү з. Сиңа кызык түгелме?

Җ ә м и л. Түгел.

Д и л ә ф р ү з. Нигә кызык түгел?

Җ ә м и л. Шулай, кызык түгел.

Д и л ә ф р ү з. Ә син кызык булмаса да көл, Җәмил. Кулыңда нинди китап ул?

Җ ә м и л. Китапханәдән алган идем. Укып чыктым, тапшырырга кирәк.

Д и л ә ф р ү з. Кызыкмы?

Җ ә м и л. Бик кызык.

Д и л ә ф р ү з. Быел Сабан туена барасыңмы?

Җ ә м и л. Ничек Сабан туеннан каласың?

Д и л ә ф р ү з. Син, Җәмил, ел саен Сабан туена ат җигеп барасың. Нигә машинага утырмыйсың?

Җ ә м и л. Ат белән бару күңелле. Председатель әйтә, быел юрганы бирәм, ди.

Д и л ә ф р ү з. Минем дә атка утырып барасым килә. Өйгә килеп алырсыңмы мине?.. Нигә дәшмисең? Әллә алып барасың килмиме?

Җ ә м и л. Миннән башка да алып баручылар табылыр әле.

Д и л ә ф р ү з. Кемнәр?

Җ ә м и л. Егетләрең буа буарлыктыр.

Д и л ә ф р ү з. Санадыңмыни?

Җ ә м и л. Бик кирәкләре бар.

Д и л ә ф р ү з. Җәмил, бер сүз әйтсәм, ачуланмыйсыңмы?

Җ ә м и л. Ни өчен ачуланыйм ди.

Д и л ә ф р ү з. Безнең авыл кызлары сөйли, син берәүгә дә яратам дип әйткәнең юк, диләр. Дөресме?

Җ ә м и л. Синең әйткәнең бармы соң?

Д и л ә ф р ү з. Әйтергә җыенам.

Җ ә м и л. Кемгә?

Д и л ә ф р ү з. Миңа яратам, дип әйткән егеткә.

Җ ә м и л. Яратам, дип әйтүчеләр күп булыр.

Д и л ә ф р ү з. Чын йөрәктән әйткән берәү булыр.

Җ ә м и л. Менә бу китапта язылган, эчемдәге серемне сөйләргә куркам, дигән. Изге күреп ничә ел саклап йөрткән серемнән аерылсам, бушап калырмын, дөньяның кызыгы бетәр кебек, диелгән. Сереңне әйтерсең берәүгә, синең сереңнән ул көләр.

Д и л ә ф р ү з. Ә син әйтеп кара, бәлки көлмәсләр.

Җ ә м и л. Мин яраткан кызның минем серемнән көләчәген мин беләм. Ә яратмаган кешегә ни өчен яратам дип алдашырга?

Д и л ә ф р ү з. Телең белән әйтмәгәч, син яраткан кыз синең яратуыңны ничек белсен?

Җ ә м и л. Белергә тиеш.

Д и л ә ф р ү з. Бәлки беләдер дә, син әйткәнне көтеп йөридер.

Җ ә м и л. Көтмәгәнен мин беләм.

Д и л ә ф р ү з. Бик күп беләсең шул син. Акыл иясе.

Җ ә м и л. Акыл иясе шул. Булса соң. Ә син иләс-миләс… (Диләфрүз көлгәч, китеп бара.)

Д и л ә ф р ү з (көлүен дәвам итә). Син үзең!

Галим керә.

Г а л и м. Исәнмесез, Диләфрүз Хафизовна.

Д и л ә ф р ү з. Исәнмесез, Галим абый.

Г а л и м. Утыргычыгызга утырып торырга рөхсәт итәсезме?

Д и л ә ф р ү з. Рәхим итегез, Галим абый. Кеше утырсын өчен ул.

Г а л и м. Юк, Диләфрүз Хафизовна, мин сүзләремнең астына мәгълүм бер мәгънә салып әйтәм.

Д и л ә ф р ү з. Ә сез мәгънә салмыйча гына утырыгыз.

Г а л и м (утырып). Гафу итегез, сез бу якка чыгарга теләмисезмени?

Д и л ә ф р ү з. Теләмирәк торам шул, Галим абый.

Г а л и м. Кызганыч. (Кесәсеннән блокнот чыгарып карый.) “Азат хатын” журналында портретыгыз басылган көннән алып мин бирегә уналтынчы тапкыр килдем. Шуның дүртесендә сезне күрү бәхетенә ирештем. Уникесе бушка китте. Ләкин, ул вакыт минем өчен кызганыч булса да, мин аны кызганмыйм. Бүген миңа, Диләфрүз Хафизовна, ниһаять, сезнең белән мөһим бер мәсьәләне хәл итәргә кирәк.

Д и л ә ф р ү з. Авыр мәсьәләме, Галим абый?

Г а л и м. Җиңел түгел. Сезнең мәхәббәткә карашыгыз ничек, Диләфрүз Хафизовна?

Д и л ә ф р ү з. Ул турыда ике тапкыр сөйләдегез ич инде, Галим абый?

Г а л и м. Бу өченчесе һәм соңгысы. Чөнки Сабан туена бары тик ике көн вакыт калды… Диләфрүз Хафизовна, сез әле үзегезнең кыска гына гомерегездә берәүне дә яратмагансыз. Бу табигый. Һәм күздә тоткан кешегез дә юк. Дөресме!

Д и л ә ф р ү з. Дөрестер инде.

Г а л и м. Димәк, сез табигать законнарына каршы барасыз. Ир җенесе һәм хатын җенесе беренче тапкыр очрашканнан алып җир йөзендә мәхәббәт яшәп килде. Без моның мисалларын легендалардан, халык әкиятләреннән ишетеп тә беләбез. Һәм, ниһаять, халык мәкальләрен ярдәмгә чакыра алабыз. Мәсәлән, “Авыру җылатыр, гыйшык саргайтыр”, “Гыйшыксыз-кыйшыксыз кеше булмый”, “Гыйшык хәлләре яман, йөрәгемне ут алган”, “Мәхәббәт мәхәббәт белән яши…” һәм башкалар. Яки халык җырларын алыйк. (Көйләрне буташтырып җырлый.)

Җаный яткан караватны

Акка буятыр идем,

Чәбәкләп йоклатыр идем,

Үбеп уятыр идем.

Сөям сине, сөям сине

Сөям сине, чәчәгем,

Сөймә мине, сөй башканы

Дигәнче сөячәгем.

Д и л ә ф р ү з. Җырның мондые да бар бит, Галим абый:

Сөям сине, сөям сине,

Сөям сине үлгәнче,

Бөдрә чәчләрем коелып,

Пеләшем күренгәнче.

Г а л и м. Бар, билгеле. Җырның андыйлары да бар. Ләкин алар шаян җырлар төркеменә керәләр.

Д и л ә ф р ү з. Галим абый, мәхәббәт турында сез шул хәтле күп беләсез, ә үзегез һаман өйләнмәгән.

Г а л и м. Бу икенче мәсьәлә һәм четерекле. Ул уйлап эшләүне таләп итә. Гаилә кору турында халыкның аерым мәкальләре бар. “Җиде кат үлчә, бер кат кис” һәм башкалар. Әгәр бер егет өйләнергә тели икән, өйләнәсе кешесе интеллектуаль яктан үзенә тиң булырга тиеш. Чөнки өйләнгәч, мәхәббәт төшенчәсе үзенең баштагы асылын югалта. Акыл гына кала.

Д и л ә ф р ү з. Сез мине үзегезгә тиң дип саныйсызмы?

Г а л и м. Туры әйтелгән сорауга туры җавап: әйе, Диләфрүз Хафизовна, сез минем кебек үк читтән торып белемегезне күтәрәсез.

Д и л ә ф р ү з. Шуннан?

Г а л и м. Безнең югары белемле гаилә корырга хакыбыз бар.

Д и л ә ф р ү з. Шуннан?

Г а л и м. Бик күпләргә үрнәк гаилә.

Д и л ә ф р ү з. Үрнәк була алмабыз шул, Галим абый. Беренчедән, сез миннән егерме биш яшькә өлкәнрәк.

Г а л и м. Гаилә тормышында еллар роль уйнамый.

Д и л ә ф р ү з. Икенчедән, сез бер җирдә дә эшләмисез.

Г а л и м. Дөрес. Минем белемемә тиң эш бирсеннәр. Ә җитәкчеләр миңа физик эш тәкъдим итәләр. Мин, әлбәттә, баш тартам.

Д и л ә ф р ү з. Белемегез чамалы, күрәсең, Галим абый.

Г а л и м. Ун еллык урта мәктәп, унбиш ел читтән торып. Клуб мөдире булыр өчен җитеп арткан. Нигә клубка мөдир итеп куймыйлар? Юк, мин сездән сорыйм, Диләфрүз Хафизовна, нигә мине клуб мөдире итеп куймыйлар? Нигә физик эш тәкъдим итәләр?

Д и л ә ф р ү з. Үз бакчагызда физик эш эшлисез ич, Галим абый.

Г а л и м. Аның мәхәббәткә кагылышы юк, Диләфрүз Хафизовна.

Д и л ә ф р ү з. Бар, Галим абый. Мин сезгә кияүгә чыгарга теләмим.

Г а л и м. Димәк, бүгенге сөйләшүебез дә нәтиҗәсез тәмамланды?

Д и л ә ф р ү з. Шулай булып чыкты.

Г а л и м (урыныннан торып). Зарар юк, аңларсыз. Иртәме-соңмы безнең сукмаклар бер юлга барып тоташачаклар. Чөнки адәм баласы мәхәббәтсез яши алмый. Миллион еллар буе формалашкан халык мәкальләре…

Гармунын аскан Шәкүр килеп керә.

Ш ә к ү р. Бу нәрсә бу, нишлисез монда?

Г а л и м. Ул мәсьәләнең сезгә кагылышы юк.

Ш ә к ү р. Вәт дөнья! Нишләп булмасын? Сине кызганам. Кызлар артыннан күп йөрсәң, быел да күчми калырсың.

Г а л и м. Хулиганланмавыгызны үтенәм. Мин сездән өлкәнрәк һәм белемлерәк. Сыерлар су эчкәндә, бозаулар боз ялый.

Ш ә к ү р. Бозаулар кызлар янына килгәндә, сыерлар абзарларына кайтып китә.

Г а л и м. Китәм һәм кисәтәм. Сезгә бу сүзләрегез өчен иптәшләр суды алдында җавап бирергә туры киләчәк. Ни чәчсәң, шуны урырсың. (Китә.)

Ш ә к ү р. Әй, Диләфрүз! Ничек, хурланмыйча, шуның белән сөйләшеп торасың?

Д и л ә ф р ү з. Аңа ни булган?

Ш ә к ү р. Кем икәнен бөтен авыл белә.

Д и л ә ф р ү з. Сине дә беләләр.

Ш ә к ү р. Белеп нишләгән, ә, белеп нишләгән?

Д и л ә ф р ү з. Авылның ямен бозып, сугышып йөрисең.

Ш ә к ү р. И-и-и! Шуны әйтәсеңме? Елның-ел буена җиде тапкыр сугыш чыгардым. Аның да алтысында үзем кыйналдым, берсендә милициягә алып киттеләр. Аның каравы мин любой эштә эшлим. Унбиш тәүлеккә эләккәч тә, бесплатный дип тормадым, көне-төне эшләдем.

Д и л ә ф р ү з. Милициядә эшлисең син, тик колхозда гына тырышканың күренми. Галим абыйдан артык җирең юк.

Ш ә к ү р. Мин мал җыймыйм. Табам — кабам.

Д и л ә ф р ү з. Миңа кабучылар кирәкми. (Китә башлый.)

Ш ә к ү р (артыннан барып). Тукта әле, Диләфрүз. (Туктамагач, кычкырып.) Тукта, диләр!

Д и л ә ф р ү з. Нәрсә кычкырасың?

Ш ә к ү р. Алай тупас итеп сөйләшмә, Диләфрүз, сиңа килешми.

Д и л ә ф р ү з. Сиңа килешәме?

Ш ә к ү р. Миңа килешә… Мин монда киләм, үзем әллә ниләр уйлыйм. Килсәм, ул басып тора. Ычкынып кителде. Характер кызу минем. Бу якка чык әле, Диләфрүз, сөйлисе сүзләрем бар.

Д и л ә ф р ү з. Интекмә, Шәкүр, тыңларга исәбем юк.

Ш ә к ү р. Тыңламаска хакың юк. Минем эш — сөйләү, синең эш — тыңлау. Сүзләрем ошамаса, соңыннан әйтерсең.

Д и л ә ф р ү з. Сөйлә алайса, тик тизрәк.

Ш ә к ү р. Менә болайрак ул. (Җырлый.)

Сандугач булыр идем,

Талларга кунар идем,

Яңгыр тамчылары булып,

Алдыңа тамар идем.

Диләфрүзкәй, аңлыйсыңмы,

Диләфрүзкәй, беләсеңме?

Яшерен генә янып-көеп

Сөюемне сизәсеңме?

Д и л ә ф р ү з. Сындырырсың ботакларын,

Зинһар, талларга кунма.

Якын килмә, көйдерерсең,

Сөюен ялкынына.

Ш ә к ү р. Аккошлар булыр идем,

Күлләрдә йөзәр идем,

Көт, бәгърем, мине дисәң,

Йөз ел да түзәр идем.

Диләфрүзкәй, аңлыйсыңмы,

Диләфрүзкәй, сизәсеңме,

Әллә син дә, минем кебек,

Янасыңмы, көясеңме?

Д и л ә ф р ү з. Яна-яна, көя-көя,

Янып бетте йөрәгем.

Янып беткән йөрәгемә

Юк шул синең кирәгең.

Ш ә к ү р. Диләфрүзкәй, алай итмә,

Зинһар инде, сөймим димә.

Шәкүр дигән исемем бар,

Сүзләреңне үлчәп сөйлә.

Д и л ә ф р ү з. Йә, йә, Шәкүр, җитте. Җырыңның ахыры-чире күренми.

Ш ә к ү р. Күренмәсен. Мин үземә үзем күренәм. Күктә кояш, җирдә — мин. Диләфрүз, йә син мине бәхетле итәсең, йә…

Д и л ә ф р ү з. Йә нәрсә була?

Ш ә к ү р. Йә мине шушы агач ботагында асылынып торачак баудан эзләсеннәр.

Д и л ә ф р ү з. Зинһар, Шәкүр, алай эшли күрмә. Агачның ботагы коруы бар.

Ш ә к ү р. Мин шундый кеше… Диләфрүз, әйт өзеп, миңа кияүгә чыгасыңмы?

Д и л ә ф р ү з. Сиңа кияүгә чыгып ач яшәрбезме?

Ш ә к ү р. Нигә ач. Син акчаны көрәп аласың ич.

Д и л ә ф р ү з. Ә син? Мин эшләгәнне кабып йөрерсеңме?

Ш ә к ү р. Соң хатын булгач, бераз арттырырсың инде. Ансыз булмый.

Д и л ә ф р ү з. Рәхмәт. Йә, Шәкүр, булды, сөйләштек, аңлашылды. (Китә башлый.)

Ш ә к ү р. Тукта! Туктамасаң, бакча рәшәткәгезне җимерәм. Сурәтең гәҗиткә чыкканга борыныңны күтәрмә.

Д и л ә ф р ү з. Гәҗиттә түгел, журналда.

Ш ә к ү р. Татарларга чарауна. Тукта!

Хат ташучы сумкасы асып Саҗидә керә.

С а җ и д ә. Кемгә кычкырасың? Йә, туктадым.

Ш ә к ү р. Бар, бар, элдерт моннан.

С а җ и д ә (Диләфрүзне туктатып). Диләфрүз, сиңа кычкырамы ул, нигә кычкырттырасың?

Ш ә к ү р. Элдерт дим, гәҗитләреңне тарат.

С а җ и д ә. Таратырмын менә. Җыеп бетерә алмассың.

Ш ә к ү р. Нәрсә, нәрсә?!

С а җ и д ә. Кәбестә.

Ш ә к ү р. Хатын-кыз дип тормам!

С а җ и д ә. Син Амурны беләсеңме, Шәкүр? Ул бит сабан туенда батыр калган егет.

Ш ә к ү р. Амурың белән мактанма. Кызлар өчен егет белән егет сугышмый.

С а җ и д ә. Ул сугышып тормас синең белән. Бар, элдерт моннан.

Ш ә к ү р. Мин элдертергә күнекмәгән. Элдерә торган күлмәкләрем күптән тузган. (Горур гына чыгып китә.)

С а җ и д ә. Батыр куян. (Утыргычка утырып.) Уф, үләм, арыдым. Синең рәсемең миңа бәла булды. Менә тагын бер кочак хат. Җүләр дә соң бу егетләр! Гашыйк булганнар, имеш. Диләфрүзнең исе дә китми. Йөрәгең юктыр синең, хет берсенә җавап яз. Эх, Амурым булмаса…

Д и л ә ф р ү з. Каян беләсең, бәлки минем дә Амурым бардыр.

С а җ и д ә. Мин сине белмимме? Әллә тагын миннән яшерен серең бармы?

Д и л ә ф р ү з. Бар. Ул серне хәтта мин үземә әйтергә дә куркам.

С а җ и д ә. Әйтмә дә, ышанмыйм да, егетләр белән йөрүнең кызыгын белмисең. Амур миңа Саҗидәкәй дип кенә тора. Син — Офелия, син — Джульетта, ди. Сине бер көн күрмәсәм, Робинзон Крузога әйләнәм, ди. Каян сүзләрен уйлап таба, әйеме? Кичә, беләсеңме, беренче тапкыр үбештек. Көзгә туй ясарбыз, ахрысы.

Д и л ә ф р ү з. Ә мин ике көннән кияүгә чыгам.

С а җ и д ә. Ике көннән кияүгә?

Д и л ә ф р ү з. Әллә ишеткәнең юкмы? Шундый хәбәр таралган ич. Имештер, сабан туе көнне мин кияүгә чыгам. Имеш, ике көн алдан кияү сайлый башлыйм.

С а җ и д ә (тәгәрәп көлә). Әллә таралганмы?

Д и л ә ф р ү з. Нигә көләсең?

С а җ и д ә. Әй дустым, юри генә мин әйткән идем Амурга. Кай арада таратып өлгергән. Ачуланма инде, дустым, җаным.

Д и л ә ф р ү з. Нигә ачуланыйм. Син дөресен әйткәнсең. Йөрәгең юктыр дип синнән көлдерергә исәбем юк. Сабан туе көнне кияүгә чыгуын чыкмам, ләкин сабан туена сөйгән егетем белән бер арбага утырып барырмын.

С а җ и д ә. Дустым, әллә егет табылдымы?

Д и л ә ф р ү з. Табылды шул. Берьюлы өчәү. Галим абый белән Ш ә к ү р. Өченче егетне синең Амурың алып килгән.

С а җ и д ә. Амур?

Д и л ә ф р ү з. Амур! Күрше авылда кызлар сайлаучы Исмәгыйльне беләсең бит. Шуны.

С а җ и д ә. И-и-и! Синең янга Исмәгыйльне! Үләм!

Д и л ә ф р ү з. Танымаган булып кыландым. Җырлар җырлады.

С а җ и д ә. И-и! Әй бу Амурны. Тәки шул яучылап йөрүен ташламый. Күпме әйтәм, күпме әйтәм. Нәрсә дидең инде Исмәгыйльгә?

Д и л ә ф р ү з. Башта әнә безнең бурзай белән сөйләш, дидем. Бурзай сөйләшә башлагач, ычкынды.

С а җ и д ә (кинәт бер уйга калып). Дустым, кызык итәсең киләме шул Исмәгыльне?

Д и л ә ф р ү з. Ничек?

С а җ и д ә. Ничек икәнен сөйләшик, план корыйк. Бер рәттән Амурны да төп башына утыртыйк. Яучы булып йөрмәсен. Аларга кушып Шәкүр белән Галим абыйны да. Кемгә күзләрен майландырып йөргәннәрен аңласыннар.

Д и л ә ф р ү з. Мин аларга әйттем инде.

С а җ и д ә. Алар әйткәнне аңламыйлар. Көлкегә калдырырга кирәк. Егетләрне җенем сөйми. Гел көлкегә калдырасым гына килә. Бөтенесен дә. Әле монда килгәндә теге Җәмил очрады. Бергә бер класста укыдык. Исәнләшмичә узды.

Д и л ә ф р ү з. Күрмәгәндер.

С а җ и д ә. Күрмәгәнгә түгел ул. Үзен әллә кемгә санап, борынын күтәреп йөргәнгә. Дөресме икән, дустым, бер кызны озатканы, бер кызга да яратам дип әйткәне юк, ди.

Д и л ә ф р ү з. Бүтәннәрен белмим, миңа әйткәне юк.

С а җ и д ә. Эх, Амурым булмаса, кызык итәр идем мин аны. Башларын зыр-зыр-зыр әйләндереп, каршыма тезләндереп, күзләремә каратып ялындырттырыр идем. Йөрәге юктыр аның. Ничек инде, егет була торып, сине күргәч, сиңа яратам дип әйтмәскә! Эх, егетләр булсам, кочаклап туймас идем мин сине, җаным. Шундый-шундый матур бит син.

Д и л ә ф р ү з. Йә инде, алай итеп көлмә, дустым.

С а җ и д ә. Дустым, әйдә шул Җәмилгә яратам дип әйттерик әле!

Д и л ә ф р ү з. Әйтмәс.

С а җ и д ә. Әйттерәбез. Эх, әйттереп булса, көләр идек рәхәтләнеп.

Д и л ә ф р ү з. Кызык булыр иде шул. Ничегрәк итеп телен чишәргә икән?

С а җ и д ә. Әйдә, тиз генә почтаны таратып чыгыйк. Шунда уйлашырбыз. Барыбер бер әмәлен табарбыз.

Җыр башлый, аңа Диләфрүз кушыла.

Без, без, без ул диеп,

Чәчләрен маңгайга өеп,

Борыннарын күккә чөеп,

Йөриләр бит якланып.

Килешә, имеш, аларга

Чибәр кызларны сайларга,

Авыз ерып, мактанып.

Без, без, без ул менә,

Күбәү түгел, икәү генә

Егетләрнең меңәвенә

Җитәр хәйлә беләбез!

Шәкүр белән Галимнән дә,

Күрше авылдан килгәннән дә,

Яучы булып йөргәннән дә,

Рәхәтләнеп көләрбез.

Пәрдә.

 

ИКЕНЧЕ ПӘРДӘ

 

Шул ук урын. Сәхнәнең ике ягыннан Амур белән Саҗидә чыга.

А м у р. Хәерле кич, Саҗидәкәй.

С а җ и д ә. Хәерле кич, Амурым.

А м у р. Эшләр ничек, Саҗидәкәй?

С а җ и д ә. Әйбәт әле, Амурым.

А м у р. Кайларда йөрдең Саҗидәкәй?

С а җ и д ә. Хат тараттым, Амурым.

А м у р. Кем белән?

С а җ и д ә. Диләфрүз белән.

А м у р. Әй киче лә киче, Саҗидәкәй. Табыштыра торган кич, таныштыра торган кич, бер йөрәкне икенчегә ябыштыра торган кич! Күктә ай, җирдә — чишмә. Саҗидәкәй, иреннәреңнең очыннан гына бер пәп итим әле.

С а җ и д ә. Ярамый, Амурым.

А м у р. Нигә?

С а җ и д ә. Бүгенге тамаша безнең мәхәббәт турында түгел, Амурым. Диләфрүз мәхәббәте турында.

А м у р. Безгә дә бераз гына яратышып алырга ярый инде, Саҗидәкәем.

С а җ и д ә. Ашыкма, Амур. Карап чыгыйк, барысы да тәртиптәме?

А м у р. Тәртиптә. Бакча шунда, сукмаклар шунда, ай үз урынында.

С а җ и д ә. Алайса, икенче пәрдәне башлыйбыз.

А м у р. Диләфрүз кемне сайлады?

С а җ и д ә. Белмим.

А м у р. Карале, Саҗидәкәй, минем бик әйбәт бер дустым бар.

С а җ и д ә. Исмәгыйльме?

А м у р. Каян беләсең?

С а җ и д ә. Үзең сөйләгән идең.

А м у р. Бик шәп егет. Бераз ниерәк. Ләкин тәүбә итте. Хәзер менә үлеп гашыйк булган. Әллә, мин әйтәм, Диләфрүз белән син таныштырасыңмы?

С а җ и д ә. Юк… Мин бу тамашада катнашмыйм.

А м у р. Алайса, мин бераз катнашып алам.

С а җ и д ә. Анысын үзең кара, Амурым. Тик үкенерлек булмасын.

А м у р. Булмый, Саҗидәкәй, булмый. Диләфрүз аны сайлаячак. Саҗидәкәй…

С а җ и д ә. Нәрсә, Амурым?

А м у р. Битеңнең уртасыннан гына чуп иттерим.

С а җ и д ә. Бер генә тапкыр. (Амур Саҗидәне үбеп ала.)

А м у р. Эх киче лә, киче! Эх, Саҗидә!

Шатлыкларым эчемә сыймый,

Саҗидәм, уф, үләм,

Бу рәхәтне, бу бәхетне.

Саҗидәм, кем күргән?

Сандугачым, карлыгачым, аккошым!

Айлы кичем, алсу таңым, балкышым!

С а җ и д ә. Йөрәгемдә чәчәк аткан,

Амурым, син — гөлем.

Бәхетлеләрдән бәхетле,

Амурым, мин бүген.

Арысланым, тау бөркетем, Амурым!

Җан сөйгәнем, күңел кошым, күз нурым!

Амур (кинәт). Саҗидә, сәгать ничә?

С а җ и д ә. Тугыз тула.

А м у р. Тугыз була!.. Исмәгыйль белән тугызынчы яртыда очрашырга сүз куештык. Ачуланма, Саҗидә, ахир хакы — тәңре хакы. Син Диләфрүзне кара инде, ярыймы? (Чыгып йөгерә.)

С а җ и д ә. Карармын, Амурым, карармын, шундый итеп карармын! Тамаша дәвам итә.

Чыгып китә дә Диләфрүз белән керәләр.

Д и л ә ф р ү з. Барып чыкмас, дустым, ышанмаслар.

С а җ и д ә. Башлары әйләнгән, күзләре тонган аларның. Ни әйтсәң дә, ышаналар. Җәмил генә куркыныч. Аның гына ышанмавы бар. (Җәмил килгәнне күреп.) Гомере озын булыр, мин сөйләшимме, үзеңме?

Д и л ә ф р ү з. Монда килми ул.

С а җ и д ә. Китерүен мин аны китерәм. Сөйләш… Җәмил, Җәмил!

Җәмил керә.

Җ ә м и л. Нәрсә бар?

С а җ и д ә. Исәнме, Җәмил?

Җ ә м и л. Исәнләшер өчен шул чаклы кычкырмасаң… Исәнме.

С а җ и д ә. Кая барасың?

Җ ә м и л. Нигә сорау аласың. Мин Амур түгел.

С а җ и д ә. Шуңа күрә сорыйм да шул. Амурны күрмәдеңме?

Җ ә м и л. Күрдем.

С а җ и д ә. Кайда ул?

Җ ә м и л. Өйләреннән чыгып килә иде.

С а җ и д ә. Кайчан?

Җ ә м и л. Кичә.

С а җ и д ә. Мин синнән чынлап сорыйм. Бик кирәк иде. Каян гына табыйм икән. (Киткән була да, кире борыла, яшеренә.)

Җәмил дә китәр якка борыла.

Д и л ә ф р ү з. Ашыгасыңмы, Җәмил?

Җ ә м и л. Ашыгам.

Д и л ә ф р ү з. Әллә миңа үпкәләдеңме?

Җ ә м и л. Юк.

Д и л ә ф р ү з. Бүтәннәр белән шаярып та, көлеп тә сөйләшәсең, минем белән генә әллә ничек. Минем сиңа начарлык эшләгәнем юк.

Җ ә м и л. Мин сине гаепләмим ич.

Д и л ә ф р ү з. Мин сине гаеплим. Син бая серләр турында сөйләдең. Менә син серләреңне бик тирәнгә яшерәсең. Аны хәтта үзең дә эзләп таба алмыйсың. Андый яшертен булырга ярамый, Җәмил.

Җ ә м и л. Сер яшермим дип, урамга чыгып кычкырыйммы?

Д и л ә ф р ү з. Сереңне сөйләрлек бер генә кеше дә юкмыни?

Җ ә м и л. Белмим.

Д и л ә ф р ү з. Минем дә бит серем бар. Тик мин әйтергә курыкмыйм. Син минем серемне белергә телисеңме?

Җ ә м и л. Кирәкми.

Д и л ә ф р ү з. Ни өчен?

Җ ә м и л. Шулай.

Д и л ә ф р ү з. Ә мин аны сиңа барыбер әйтәм. Ләкин хәзер түгел. Әгәр минем серемне бик беләсең килсә, кил бүген әрәмәлеккә уенга. Ялгыз карама янында мине көт. Теләмәсәң, ихтыярың. Сау булып тор, Җәмил. Ялгыз карама янында очрашырбыз.

Җәмил китә. Саҗидә керә.

С а җ и д ә. Ай-яй, дустым, хәйлә үзеңдә.

Д и л ә ф р ү з. Ничек уйлыйсың, килер микән?

С а җ и д ә. Тыңлап-тыңлап тордым да, ярата ул сине.

Д и л ә ф р ү з. Юк ла!..

С а җ и д ә. Мин егетләрне синнән яхшырак беләм. Яратам дип әйтәчәк. Ә без кычкырып көләчәкбез.

Д и л ә ф р ү з. Кешедән көлү — килешерме икән?

С а җ и д ә. Сиңа барысы да килешә, дустым. (Галим килгәнне күрә.) Галим абый… Уенны дәвам итәбез. Садакасына күрә савабын алсын. Тик бу карт төлке алданыр микән?

Галим керә.

Г а л и м. Хәерле кич, кызлар. Бая безнең кызыклы әңгәмәне бүлделәр, Диләфрүз Хафизовна. Ләкин мин аны яңадан башлап дәвам итү өчен килмәдем. Үтеп барышлый Саҗидәне күреп тукталдым. Саҗидә, сез ни өчендер минем почтаны регуляр китермисез. “Азат хатын” һәм “Здоровье” һаман юк. Беләсез, мин “Азат хатын”сыз һәм “Здоровье”сыз яши алмыйм.

С а җ и д ә. Утырып сөйләшегез, Галим абый.

Г а л и м. Беренчедән, ашыгам. Бүгенге почтаны карап чыгасым бар. Икенчедән, бу урындыкка утыруымны Диләфрүз Хафизовна теләми.

Д и л ә ф р ү з. Нигә алай дисез, Галим абый, иркенләп утырыгыз.

Г а л и м. Рәхмәт. (Утыра, пауза.)

С а җ и д ә. Нигә сөйләшмибез?

Г а л и м. Авылның культура учагы клуб җәен-кышын ачык булырга тиеш. Югарыдагы иптәшләр, моны яхшы беләләр. Ләкин безнең клубның хәзерге мөдиренә тиешле чара күрмиләр.

С а җ и д ә. Күңеллерәк нәрсә сөйләшик әле. Мәсәлән, мәхәббәт турында.

Г а л и м. Өч кеше булганда мәхәббәт мәсьәләсен хәл итеп булмый.

С а җ и д ә. Диләфрүз, сине әниең чакырган иде. Бар, тизрәк кер, көтәдер.

Диләфрүз китә.

Г а л и м. Өченче кеше артык дигән сүз Диләфрүз артык дигән сүз түгел.

С а җ и д ә. Мин аны юри кертеп җибәрдем, Галим абый. Сезгә әйтәсе сүзем бар.

Г а л и м. Ә минем сезгә әйтәсе сүзем юк.

С а җ и д ә. Минем әйтәсе сүзем Диләфрүз турында. Сез аны бик яратасызмы, Галим абый?

Г а л и м. Бер кешегә булган мөнәсәбәтемне мин икенче кешегә сөйләмим.

С а җ и д ә. Мин Диләфрүзнең җан дусты.

Г а л и м. Бу — мәсьәләгә һичнинди ачыклык өстәми.

С а җ и д ә. Беләсезме, ул сезне ярата бит, миңа үзе  әйтте.

Г а л и м. Кызык, мине яратуы хакында сезгә әйтә, миңа — юк.

С а җ и д ә. Димәк, ояла.

Г а л и м. Яратмавы турында әйтергә ни өчендер оялмый.

С а җ и д ә. Кызлар шулай ул, Галим абый: теле белән бер нәрсә сөйли, күңеле белән икенче нәрсә уйлый. Менә мин сезне якын күрәм. Шуның өчен сезнең үзегезгә генә әйттем дә.

Г а л и м. Диләфрүзнең миңа карата нинди мөнәсәбәттә икәненә мин, әлбәттә ышанам. Ул яшь әле, хәлбуки, аның оялуы, ялындыруы табигый. Килер вакыт, ул аны аңлар.

С а җ и д ә. Вакыт килер, тик сез һаман картаясыз бит, Галим абый.

Г а л и м. Картая дип, шуның белән ни әйтергә телисез?

С а җ и д ә. Бүген барысы да хәл ителә. Тимерне кызуында сугып калырга кирәк.

Г а л и м. Мин авантюрист түгел. Гаҗәп! Үзегез япь-яшь, ә үзегез төрле сугып калулар турында фикер йөртәсез. Ә почтаны вакытында кертмисез. Бу да бик мөһим мәсьәлә.

С а җ и д ә. Почта качмас, Галим Сабирҗанович. Әгәр сез Диләфрүзне яратсагыз, бүген әрәмәлеккә килегез, ялгыз карт карама төбенә.

Г а л и м. Әрәмәлеккә?? Әрәмәлекнең һәм карт карама төбенең безнең мәхәббәткә нинди катнашы бар?

С а җ и д ә. Шунда Диләфрүз белән очрашырсыз.

Г а л и м. Очрашу өчен нигә әрәмәлеккә барырга? Бу бик ямьсез яңгырый. Минем Диләфрүз Хафизовнага карата мөнәсәбәтем саф.

С а җ и д ә. Белмим тагын, Диләфрүз үзе сезне шунда чакырды. Сезгә шуны әйтергә кушты, үзе әйтергә ояла.

Г а л и м. Гаҗәп! Әрәмәлеккә чакырырга оялмый, әйтергә ояла. Логика кайда? Минем сезгә ышанырга хакым юк.

С а җ и д ә. Ярый алайса, ышанмасагыз, үз теленнән ишетерсез. (Китә.)

Г а л и м. Гаҗәп! (Уйга кала.) Әрәмәлеккә, карт карама төбенә. Һе… Баш килеш әрәмәлек, карама төбе. Төшем килеш әрәмәлектә, карт карама төбендә… (Җырга күчә.)

Әрәмәлек, әрәмәлек, әрәмәлек,

Таллар арасында карама.

Мәгънәсе ни карт карама дигәненең,

Кайсы китаплардан карарга?

Әрәмәлек, әрәмәлек, әрәмәлек,

Анда такыр сукмак бар микән?

Керүләре җиңел таллар арасына,

Белә алмыйм чыкмак бар микән?

Шайтан! Әрәмәлек дигәч башка әллә нинди ямьсез уйлар килә.

Диләфрүз белән Саҗидә керәләр.

Диләфрүз Хафизовна, әгәр хак булса, мин биредә ниндидер сүз ишеттем.

Д и л ә ф р ү з. Хак.

Г а л и м (Саҗидәгә). Барыгыз әле, китеп торыгыз. (Саҗидә киткәч.) Һәм ни өчен?

Д и л ә ф р ү з. Баргач, күрерсез.

Г а л и м. Сез бүген минем белән кырыс сөйләштегез. Әгәр мин барырга теләмәсәм?

Д и л ә ф р ү з. Анысы сезнең эш. Аннан соң, сезнең белән сөйләшү-сөйләшмәү минем эш.

Г а л и м. Әйе, минем эш һәм сезнең эш. Аңлыйм. Ләкин ни өчен алай? Әйтер сүзегезне биредә дә әйтеп була.

Д и л ә ф р ү з. Галим абый…

Г а л и м. Җитте, җитте, Диләфрүз Хафизовна, аңладым. Димәк, әрәмәлеккә!.. Гаҗәп! Ә анда кешеләр буламы?

Д и л ә ф р ү з. Яшьләр уенга җыела.

Г а л и м. Яшьләр? Эһе… шулай… Тик мин яшьләр янына ук бармам инде. Бер читтәрәк торырмын, ярыймы?

Д и л ә ф р ү з. Мин сезне карт карама төбендә көтәрмен, Галим абый. (Йөгереп чыгып китә.)

Г а л и м. Гаҗәп! Бу турыда татар халык иҗатында мәкаль бармы икән? “Бирим дисә колына, чыгарып куяр юлына”. Юк. Ул түгел. “Кызлар көе белән йөрсәң, төпсез күлгә төшәрсең”. Әллә шушымы? Юктыр. “Кызлар эт ияртеп йөрмиләр”. “Ат башында нукта, кызлар күзе чукта”. Әллә? Чыннан да бит… Шулай килеп чыга. “Тәвәккәлләгән таш йоткан”. Әрәмәлеккә!.. (Китә.)

Амур белән Исмәгыйль керәләр.

А м у р (Галимгә күрсәтеп). Әнә, ахир, синең көндәшең. Танып кал. Һәм саклан. Галим исемле.

И с м ә г ы й л ь. Көлмә әле, пләш ич ул.

А м у р. Мәхәббәт пләшкә карамый.

И с м ә г ы й л ь. Әллә чынмы?

А м у р. Курыкма, синеке инде Диләфрүз, синеке.

И с м ә г ы й л ь. Синеке, синеке, дисең, ә үзе күренми… (Җырлый.)

Яна йөрәк, яна йөрәк — утмыни!

Шул янгынга су сибүче юкмыни?

Мәңге сүнмәс утка салдың, Диләфрүз,

Ник табылдың, ник югалдың, Диләфрүз?

А м у р. Йә инде, өзгәләнмә. Була. Хәзер чакырам үзен.

И с м ә г ы й л ь. Шым! Кач. Пос! Әнә! (Рәшәткә артына посалар.) Кем белән ул?

А м у р. Минем Саҗидә.

И с м ә г ы й л ь. Чибәр.

А м у р. Син, ахир, нәфесеңне сузма.

И с м ә г ы й л ь. Юк, ахир, әллә син мине… Диләфрүз дә чибәр бит, ә? Карале син аңа, басып торуларын күр. Эх!.. Тот мине, ахир, юкса каршына йөгереп барып басам. Аягына егылам.

А м у р. Сабыр! Сабырлык сары алтын.

И с м ә г ы й л ь. Сынды сабыр канатым. Амур, үләм, нишлим?

А м у р. Тыныңны чыгарма, түз, ахир!

Саҗидә белән Диләфрүз керәләр. Амур белән Исмәгыйльне күрәләр. Әмма күрмәмешкә салышалар.

С а җ и д ә. Дустым, егет күрдем дигәч тә ул хәтле кыланма, хисләреңне йөгәнлә.

Д и л ә ф р ү з. Юк, дустым, теләсәң ни әйт, ачулан, тик минем йөрәгемдә шик уятма. Күрсәң иде син Исмәгыйльне, дустым! Синең Амурың аның янында карачкы гына. Менә шушында килеп туктады. Хәерле кич, чибәр кызый, диде Болгаер авылы шушымы, дип сорады, җырлар җырлады. Мин сиздермәгән булам, ә үземнең йөрәгемдә ут уйный. Бер күрүдә гашыйк булдым. Дустым, килер микән ул тагын? Әллә берәр сәбәп табып, авылларына үзем барыйммы икән?

С а җ и д ә. Йә, йә, син акрынрак. Ишетеп торучы булмасын. Синең турыда әллә ни уйларлар.

Д и л ә ф р ү з. Уйласыннар. Мин беркемнән дә курыкмый. Эх, Саҗидә, мин әллә чынлап та тилерәм микән? (“Елый-елый” җырлый.)

Ник очрадың минем юлыма син,

Нигә йөрәгемә ут яктың?

Ник табылдың югалырлык булгач,

Мин югалттым сине, югалттым.

С а җ и д ә. Җылама, җылама, бәгырем,

Табылыр, табылыр кадерлең.

Д и л ә ф р ү з. Матур җырың, татлы сүзең белән,

Боек күңелемне юаттың.

Тагын киләм дидең, ник килмәдең?

Мин югалттым сине, югалттым.

С а җ и д ә. Җылама, җылама, бәгырем,

Килер ул, килер ул кадерлең.

Д и л ә ф р ү з. Килмәс инде, үзем гаепле, бик дорфа сөйләшкән булып кыландым.

С а җ и д ә. Дустым, синең хәлләрең яман бит. Әйдә кереп ят, чирләп китүең бар.

Д и л ә ф р ү з. Беркая да китмим. Бәлки килеп чыгар. Йә, булмаса, үтеп китәр. Беләсеңме, дустым, мотоциклы да бар бит аның.

С а җ и д ә. Мотоциклы бар дисеңме? Син, Диләфрүз, бу сүзләрең белән минем башымны әйләндереп бетердең. Әллә мин дә гашыйк булып барам инде аңарга?..

Д и л ә ф р ү з. Дустым булып каласың килсә, арабызга кермә, Саҗидә, Амурың бар.

С а җ и д ә. Амурны карачкы дидең бит. Дөрес әйттең. Карачкы шул, карачкының карачкысы.

Д и л ә ф р ү з. Өлешеңә тигән көмешең инде. Әйдә, дустым, бакчага кереп йөрик, килми булмас. (Бакчага кереп китәләр.)

А м у р. Ишеттеңме?

И с м ә г ы й л ь. Дәшмә, ахир. Хәлләремне күреп торасың.

А м у р. Минем хәлләрне күрмисеңме? Нәрсә диде бит. Карачкы диде!

Исмәгыль. Ахир, бар, кит син моннан.

А м у р. Нәрсә, мин арттыммыни хәзер?

И с м ә г ы й л ь. Артмадың. Туебызда түремдә утырырсың. Тик хәзер китеп тор. Мин сине үзем эзләп табармын.

А м у р. Шәп! Менә сиңа ахир-махир.

И с м ә г ы й л ь. Ачуланма. Егет кеше ич син.

А м у р. Ачуланмыйм. Шулай да Саҗидәне үзем белән алып китәм. Сиңа ышаныч шуның гына чаклы. Аның да башын әйләндерүең бар. Саҗидә!

И с м ә г ы й л ь. Ахир, туктале, уйлашыйк әле.

А м у р. Уйлама инде син, ахир. Саҗидә!

Саҗидә белән Диләфрүз рәшәткә янына киләләр.

С а җ и д ә. Кем мине чакырды? (Исмәгыйльгә.) Исәнмесез!

А м у р. Ул түгел, мин чакырдым, Саҗидә.

С а җ и д ә. Нигә?

А м у р. Әйдә әле, әйтәсе сүзем бар.

С а җ и д ә. Башта таныштыр инде иптәшең белән.

И с м ә г ы й л ь (кулын суза). Күрше авыл егете.

С а җ и д ә. Саҗидә.

А м у р. Белә инде, белә. Әйдә.

С а җ и д ә. Юк, безнең Диләфрүз белән сөйләшәсе сүзебез бар.

А м у р. Киченә сиксән сигез күрешәсез, сөйләшерсез әле.

Д и л ә ф р ү з. Саҗидә, китмә.

С а җ и д ә. Чакыргач, китми булмас, дустым. (Исмәгыйльгә.) Сез дә безнең белән барасызмы, әйдәгез.

А м у р. Юк, юк, ул ашыга, китәсе бар.

С а җ и д ә. Кызганыч. (Бакчадан чыга.) Без озакламый әрәмәлеккә уенга төшәбез. Безнең авылның әрәмәлек буйларын күреп китәр идегез. Күңелле анда, килегез…

Амур аңа сөйләп бетерергә ирек бирми, күтәреп алып чыгып китә.

И с м ә г ы й л ь. Диләфрүз!

Д и л ә ф р ү з. Әү!

И с м ә г ы й л ь. Яратам.

Д и л ә ф р ү з. Кемне?

И с м ә г ы й л ь. Сезне.

Д и л ә ф р ү з. Шаяртмагыз.

И с м ә г ы й л ь. Мин һәрвакыт чынлап сөйлим.

Д и л ә ф р ү з. Бөтен кызларга дамы?

И с м ә г ы й л ь (аптырап). Каян белдегез?

Д и л ә ф р ү з. Егетләрнең бөтенесе шулай аларның.

И с м ә г ы й л ь. Мин андый сорттан түгел.

Д и л ә ф р ү з. Үзегезнең авылда кызлар беткәнмени?

И с м ә г ы й л ь. Күңелгә ошаганнары юк.

Д и л ә ф р ү з. Сайлаган сазга очраган, ди.

И с м ә г ы й л ь. Мине саз куркытмый. Сезнең өчен океан төпләренә чумар идем… Диләфрүз!

Д и л ә ф р ү з. Әү!

И с м ә г ы й л ь. Яратам.

Д и л ә ф р ү з. Ә мин нәрсә әйтергә тиеш?

И с м ә г ы й л ь. Яратам диегез.

Д и л ә ф р ү з. Беренче күрүдә үкме?

И с м ә г ы й л ь. Икенче тапкыр бит инде.

Д и л ә ф р ү з. Әйтсәм, көләр идегез бугай.

И с м ә г ы й л ь. Шатлыгымнан үләр идем.

Д и л ә ф р ү з. Мин әрәмәлеккә төшәм.

И с м ә г ы й л ь. Шунда күрешербезме?

Д и л ә ф р ү з. Анысы сезнең эш. Анда ялгыз карама бар. Шунда булырмын.

И с м ә г ы й л ь. Качмассыңмы?

Д и л ә ф р ү з. Качарлык булсам, моннан да качар идем.

И с м ә г ы й л ь. Әйдә хәзер үк.

Д и л ә ф р ү з. Иртәрәк. Киенәсем, бизәнәсем бар.

И с м ә г ы й л ь. Син болай да матур.

Д и л ә ф р ү з. Бу сүзне иң беренче мин синнән ишеттем. Хәерле булсын, ярый, сау булып тор. (Китә.)

И с м ә г ы й л ь. Шәп! (Уйланып.) Бик җиңел булды түгелме соң бу? Чыннан да матурмы соң ул? Ялгышмыйсыңмы. Исмәгыйль? Тукта, яратам дип әйтмәде ич. Нигә алай кукраясың? Ә бит Саҗидәгә нәрсә диде? Ярата, билгеле. Һе, чибәр шул каһәр, Саҗидәсе дә… күңеле дә иләс-миләс. Әллә?.. Юк, ярамый. Нәфесеңне тыя бел, Исмәгыйль. Диләфрүздән дә әйбәтен таба алмассың. Бизәнәм, ди. Шәһәр кызлары кебек, иренен буямаса ярар иде. Биттән эзе калуы бар. Әй бу кызлар, кубызлар, төче телне яраталар да соң инде!

Шәкүр керә.

Ш ә к ү р (Исмәгыйльне күреп). Кем син?

И с м ә г ы й л ь. Син кем?

Ш ә к ү р. Мин шушы авыл егете.

И с м ә г ы й л ь. Мин күрше авыл егете.

Ш ә к ү р. Монда нишләп йөрисең?

И с м ә г ы й л ь. Сине көттем.

Ш ә к ү р. Кара, кара, телең озын, ахры, бераз кыскартмый булмас. (Кизәнә.)

И с м ә г ы й л ь. Кулың азын, ахры, бераз кыскартмый булмас.

Ш ә к ү р. Үзең генә килдеңме?

И с м ә г ы й л ь. Егерме.

Ш ә к ү р. Алла Ходаем, куркыттың, котым ботыма төште. (Җырлый.)

Безнең авыл урамнары

Себермәсәң дә такыр,

Безнең авылның егете

Сабан туенда батыр.

И с м ә г ы й л ь.  Безнең авыл ак балчык,

Урамыннан атлап чык.

Кеше екканга кәпрәеп

Ник йөрисең мактанчык?

Ш ә к ү р. Сезнең авыл мәчеләре,

Яз түгел, көз мыраулый.

Егетләре ел буена

Мырауламый торалмый.

И с м ә г ы й л ь. Сезнең авыл әтәчләре

Голландский әтәчме?

Карап торам, белә алмыйм,

Егетме син, тәпәчме?

Ш ә к ү р. Безнең авыл су буенда,

Кызлар төшә уенга.

Сезнең авылда сигез баш

Сиксән сигез муенга.

Исмәгыль. Сезнең авыл урамнары

Урам түгел, тыкырык.

Түшләреңне бик киермә,

Җиңәлмәссең кычкырып.

Ш ә к ү р (туктый). Һе, һе… китмисеңмени? Миңа комачаулыйм дисеңмени? Егет кеше шулай эшлиме? Миңа бу урын кирәк, беләсеңме?

Исмәгыль. Башта ук шулай диләр аны. Куркытып маташасың. Сөйгән кызың белән очрашырга сүз куешкан идеңмени?

Ш ә к ү р. Шулай булса, ни диярсең?

И с м ә г ы й л ь. Бик шәп диярмен.

Ш ә к ү р. Монда берәр кыз-мазар күренмәдеме?

И с м ә г ы й л ь. Ниндирәк?

Ш ә к ү р. Сиңа карамый торганы.

И с м ә г ы й л ь. Андыйлары күренмәде.

Ш ә к ү р. Һәм күренмәс тә. Бар инде, бар, агай-эне, үз юлыңда бул.

И с м ә г ы й л ь. Уңышлар телим. Сүзегез тәмле булсын. (Китә.)

Ш ә к ү р. Әллә Диләфрүз янында бутала инде? Егерме дигән була. Куркыта… Ничек күрергә соң бу Диләфрүз тәрене? Ничек башын үземнең якка әйләндерергә? Эх, урларга яраса, әллә кайчан безнең чапчакка су ташый торган кыз иде бит ул! Шәкүр башың белән ялынып йөр инде, ә, вәт дөнья! Чыкмасмы дип көтеп утыр инде. Әллә өйләренә бәреп керимме икән? Беткән баш беткән. (Кузгала да туктап кала.) Йә әтисе өйдә булыр, ул дуамал белән эшең төшмәсен. (Утыргычка утыра, җырлый.)

Ялгыз үрдәк кайда дисәң,

Ялгыз үрдәк күлләрдә.

Ялгыз үрдәктән дә ялгыз

Мин бүгенге көннәрдә.

Әй дөньясы, дөньясы…

Башны кая куясы?

Кара бөдрә чәчләреңне

Камчылап үрсәм иде.

Эх, җаныем, күкрәгеңә

Баш куеп үлсәм иде.

Әй дөньясы, дөньясы…

Башны кая куясы?

Диләфрүз күренә.

Д и л ә ф р ү з. Шәкүр, шул чаклы кычкырма инде, кеше әллә ни уйлар.

Ш ә к ү р. Чыкмыйсың бит өеңнән.

Д и л ә ф р ү з. Кызларны өйләреннән чакырып чыгарыр өчен үкермиләр, әкрен генә тәрәзәгә чиртәләр.

Ш ә к ү р. Чиртеп караганнары бармыни?

Д и л ә ф р ү з. Бар шул.

Ш ә к ү р. Кем ул?

Д и л ә ф р ү з. Синең сыман бер егет.

Ш ә к ү р. Чыгып бастың инде каршына?

Д и л ә ф р ү з. Чыгып бастым каршына.

Ш ә к ү р. Яратам дигәнен тыңладыңмы?

Д и л ә ф р ү з. Яратам дигәнен тыңладым.

Ш ә к ү р. Үзең дә яратам дидеңме?

Д и л ә ф р ү з. Җенем сөйми, дидем.

Ш ә к ү р (җиңел сулап). Анысы ярый. Ә җенең сөймәгән кеше янына ник чыктың?

Д и л ә ф р ү з. Мин аның кем икәнен белмәдем. Мин көткән егет дип уйладым.

Ш ә к ү р. Кемне көткән идең?

Д и л ә ф р ү з. Эх, Шәкүр, аңламасаң да аңламассың икән. Кычкырып әйтә алмыйм бит инде. Беләсең бит инде, сизәсең бит инде… (Шәкүрнең кочагына ава.)

Ш ә к ү р. Әй, әй, нишлисең, әллә җүләрләндеңме?

Д и л ә ф р ү з. Җүләрләндем шул, тилердем. Үзең гаепле. Син мине тилертүче. Тиле бәрән орлыгы кебек бит син. Теләсә кемне тилертәсең.

Ш ә к ү р (аны аңлап). Һе, башта ук шулай дип әйтсәң ни була иде. Ялындыра. Шәкүр, син фәлән, син төгән, имеш.

Д и л ә ф р ү з. Кызлар күңелен аңламыйсың, Шәкүр.

Ш ә к ү р. Нәрсәгә миңа аңларга? Прависыр аңласын. Кайчан алып китим?

Д и л ә ф р ү з. Кая?

Ш ә к ү р. Безнең өйгә.

Д и л ә ф р ү з. Ни сөйлисең, Шәкүр?!

Ш ә к ү р. Аңлаттың ич тел төбеңне. Яратам дидең.

Д и л ә ф р ү з. Ярату ияреп китү түгел, Шәкүр.

Ш ә к ү р. Кем сиңа ияр ди, алдан барырсың.

Д и л ә ф р ү з. Башта язылышырга кирәк.

Ш ә к ү р. Бер җиргә дә качмый ул. Авыл Советы безнең өйгә якынрак, кердең — чыктың, вәссәлам.

Д и л ә ф р ү з. Юк, Шәкүр, язылышмыйча, сезнең өйгә кермим.

Ш ә к ү р. Бюрократ.

Д и л ә ф р ү з. Закон да өч ай көтәргә куша.

Ш ә к ү р. Закон, имеш. Ул законны картаеп беткән кешеләр язган. Аларның өйләнәселәре юк. Мин язсам, икенче төрле язар идем.

Д и л ә ф р ү з. Син законны язучы түгел шул, Шәкүр, бозучы гына.

Ш ә к ү р. Йә, йә, хәзергәчтән үк башлама көләргә. Ул өч айны ничек үткәрәбез соң?

Д и л ә ф р ү з. Көн саен очрашырбыз, әрәмәлеккә уенга төшәрбез.

Ш ә к ү р. Әрәмәлек чирәмен таптый-таптый ун пар ботинка туздырдым инде.

Д и л ә ф р ү з. Анысы үзең генә туздырганың, хәзер икәү туздырырбыз.

Ш ә к ү р. Вәт дөнья! Теләсәң нишлә. Селкенә дә алмыйсың. Бүген уенга төшәсеңме соң?

Д и л ә ф р ү з. Син төшсәң, төшәм.

Ш ә к ү р. Төшмәсәм?

Д и л ә ф р ү з. Өйгә керәм дә ятып йоклыйм.

Ш ә к ү р. Мин төшәм, әйдә!

Д и л ә ф р ү з. Ашыкма, Шәкүр. Урамда бергәләп йөрмик. Аерым-аерым төшик. Анда карт карама янында очрашырбыз.

Ш ә к ү р. Мин киттем. Озаклама. Яңадан килеп йөрерлек булмасын.

Китә башлый. Саҗидә керә. Шәкүр белән бәрелешәләр.

С а җ и д ә. Әллә…

Ш ә к ү р. Әллә күзең чыктымы?

С а җ и д ә. Сүзеңне үлчәп сөйлә.

Д и л ә ф р ү з. Саҗидә, нигә алай дисең? Шәкүрнең бер гаебе дә юк. Үзең килеп бәрелдең.

Ш ә к ү р. Билгеле. Вәт дөнья! Диләфрүз, мин бара торам, ярыймы?

Д и л ә ф р ү з. Бар, бар, Шәкүр.

Шәкүр китә.

С а җ и д ә (көлеп). Абау, җаным, сөйләшүләре. Пар сандугач диярсең. “Мин  бара торам, ярыймы”. Бара тор, җаным, бара тор. Әйеме, дустым? Теге  күрше авыл егете ерак китте микән?

Д и л ә ф р ү з. Әрәмәлектәдер. Син, дустым, уеннан уймак чыгара күрмә. Яратасың бит Амурыңны.

С а җ и д ә. Яратканга шулай эшлим дә. Арттан калмый йөри. Хәзер монда да килеп җитәчәк. Үлеп көнләшә. Әнә килә. Син мине күрмәдең, дустым. (Бакчага кереп кача.)

Амур керә.

А м у р. Саҗидәне күрмәдеңме, Диләфрүз.

Д и л ә ф р ү з. Бергә киттегез ләбаса.

Амур Ычкынды.

Д и л ә ф р ү з. Бәйләп куялар аны.

А м у р. Бәйләнгән иде, Диләфрүз. Үзенең әйткәне бар, хисләрем сиңа бәйләнгән, дигәне бар. Бүген ычкынды.

Д и л ә ф р ү з. Белмим тагын. Күренмәде.

А м у р. Исмәгыйль кайда?

Д и л ә ф р ү з. Китте.

А м у р. Авылынамы?

Д и л ә ф р ү з. Әрәмәлеккә.

А м у р. Ә син?

Д и л ә ф р ү з. Мин бармыйм.

А м у р. Боткагыз пешмәдемени?

Д и л ә ф р ү з. Нинди ботка?

А м у р. Синең өчен менә дигән егет ич ул.

Д и л ә ф р ү з. Нигә минем өчен? Әллә мин бүтәннәрдән кимме?

А м у р. Артык. Икегез дә пар.

Д и л ә ф р ү з. Миннән артыкларны эзли ул синең егетең.

А м у р. Кемне?

Д и л ә ф р ү з. Әйтмим. Синең ахирең ич.

А м у р. Әллә?..

Д и л ә ф р ү з. Таныштыр әле, ди.

А м у р. С а җ и д ә беләнме? Син нәрсә дидең?

Д и л ә ф р ү з. Аның сөйгән егете бар, дидем.

А м у р. Ул нәрсә ди?

Д и л ә ф р ү з. Булса соң, ди. Ахир үзе: “Кайсы кызда булмый сөйгән егетләр, тартып ала менә безнең кебекләр”, — дип җырлады, ди.

А м у р. Тәк-тәк, тә-әк… Шәп! Сәҗидә күренмәде инде алайса! Кайда икән?

Д и л ә ф р ү з. Әрәмәлектәдер.

А м у р. Ә?! Шулайдыр. Сиңа гына әйтәм, Диләфрүз, Саҗидә дә бит…

Д и л ә ф р ү з. Әкият сөйләмә.

А м у р. Чын. Сиздермәгән була, билгеле. Ә үзе генә шуны эзли. Һаман шуны мактый.

Д и л ә ф р ү з. Андый нәрсә көтмәгән идем дустымнан.

А м у р. Мин дә көтмәгән идем. Хисләрем сиңа гына бәйләнгән, дип тора иде.

Д и л ә ф р ү з. Димәк, бүген ычкынган. Син егет кеше, Амур. Нигә ялынырга, бүтәннәнр дә бетмәгән.

А м у р. Юк, Диләфрүз! Сиксән сигез фәрештә алып килеп каршыма куйсыннар. Сиксән сигезе дә Саҗидә янында сигез тиен тормый, диярмен. Саҗидәмне тартып алучыны сиксән сигезгә тураклап, сиксән сигез якка ыргытырмын. Әгәр Саҗидә үзе мине ташлап китсә, йөрәгем, сиксән сигез тапкыр шартлап, Саҗидәгә сиксән сигез нәләт укырмын.

Д и л ә ф р ү з. Шуннан Саҗидәгә ни зыян да, миңа ни файда? Әллә кайдан егет алып кайтып йөрәгемә коткы салдың, ут яктың да… Яучы, имеш…

А м у р. Дәшмә, Диләфрүз. Үзем алып килдем, үзем куып җибәрәм, дигән Тарас Бульба.

Д и л ә ф р ү з. Юк, үзем тудырдым, үзем үтерәм, дигән ул.

А м у р. Бигрәк шәп әйткән. Киттем әрәмәлеккә, Диләфрүз.

Д и л ә ф р ү з. Хәерле юл.

Саҗидә чыга.

С а җ и д ә. Миннән мең өлеш хәйләкәррәк икәнсең, дустым.

Д и л ә ф р ү з. Саклан хәзер.

С а җ и д ә.  Сиксән сигез фәрештә диме? Шулай ул минем Амурым, күз нурым. Чын кеше итәм мин аны, Диләфрүз. Егетләр белән кызларны таныштырып ике йөрәк арасында буталып йөрүен ташлатам! Киттек, дустым, әрәмәлеккә!

Д и л ә ф р ү з. Киттек!

Пәрдә.

 

ӨЧЕНЧЕ ПӘРДӘ

 

Әрәмәлектәге алан. Вак таллар һәм муртаеп беткән карама. Пәрдә ачылганда җыр ишетелә.

Матурларны, уңганнарны

Йолдызлардан эзләмә —

Кара җир йолдызларына,

Кара зәңгәр күзләргә.

Сүнмәс йөрәгебез бар,

Талмас беләгебез бар,

Маяк булып яшик дигән,

Яшен булып яшьник дигән

Якты теләгебез бар.

Җырның ахырында сәхнәгә Саҗидә йөгереп керә.

С а җ и д ә. Барысы да үз урынында. Яшьләр уенга җыела, кияүләрнең килешенә табын әзер.

А м у р (атылып керә). Әһ-һә, син монда! (Кинәт эреләнеп.) Исәнмесез, иптәш Саҗидә!

С а җ и д ә. Исәнмесез, иптәш Амур.

А м у р. Монда нишләп йөрисез, иптәш Саҗидә?

С а җ и д ә. Өченче пәрдәне башлап җибәрергә торабыз, иптәш Амур.

А м у р. Ә мин?

С а җ и д ә. Нәрсә син?

А м у р. Миңа нишләргә?

С а җ и д ә. Электә ни эшләдең, шуны эшләрсең.

А м у р. Ю-у-ук! Булмый!

С а җ и д ә. Ха-ха-ха!!

А м у р. Нәрсә ха-ха-ха?

С а җ и д ә. Булачак, диюем.

А м у р. Саҗидә, шаярма. Уйнама минем белән. Төнгә каршы чукындыңмы, Дездемона, дигән Отелло. Һәм Дездемонаны атып үтергән.

С а җ и д ә Ха-ха-ха!

А м у р. Нәрсә ха-ха-ха?

С а җ и д ә. Атып үтермәгән, буып үтергән.

А м у р. Канымны кыздырма, Саҗидә. Йөрәгемне сиксән сигезгә телгәләмә. Әйдә, элеккечә, яшь чакларны искә төшереп, черкелдәшеп бер сөйләшеп утырыйк.

С а җ и д ә. Вакытым юк.

А м у р. Кая барасың?

С а җ и д ә. Өченче пәрдәне башлыйсым бар.

А м у р. Ну, кызык итәм бит. Җимерәм бөтен планнарыгызны, ябып куям пәрдәне.

С а җ и д ә. Япсаң, синең планнарың да күккә оча.

А м у р. Ничек оча?

С а җ и д ә. Исмәгыйлең Диләфрүзне күрми кала.

А м у р. Ю-у-ук! Исмәгыльгә Диләфрүз кирәкми. Ул сине эзли, син аны эзлисең. (Пауза.) Саҗидә, бәгырем, фәрештәм, җанкисәгем, багалмам, күгәрченем, Офелиям! Аяк астында туфрак, юлларыңа маяк булырмын.

С а җ и д ә. Егетләргә яучы булырсың, Саҗидәңнән колак кагарсың. (Җәмил килгәнне күреп.) Кит, кит тизрәк моннан. Җәмил килә.

А м у р. Беркая да китмим.

С а җ и д ә. Алайса, сау бул, хуш! (Чыгып китә.)

А м у р (тамашачыларга). Җәмәгать, нигә ул алай? Әйтегез, нишләргә миңа хәзер? Кая җибәрдегез минем Саҗидәмне? Ни карап тордыгыз? Эх, Саҗидә!.. (Җырлап.)

Кулымдагы йөзегемнең

Исемнәре Саҗидә.

Агарсың агым суларда —

Туктатырмын сай җирдә.

Кулымдагы йөзегемнең

Исемнәре Исмәгыйль…

(Кинәт туктап.) Ә?.. Исмәгыйль?.. Саҗидә?.. (Чыгып йөгерә.)

Җәмил керә.

Җ ә м и л. Серләремне беләсең киләме, ди. Нинди серләр саклыйсың син күңелеңдә, Диләфрүз? Ә син минем серләремне белергә телисеңме? Мин яратам сине. Менә минем серем. Мин аны сиңа әйтергә куркам. Яратмыйм дип әйтүеңне ишетәсем килми. Әллә сиздеңме соң яратуымны, Диләфрүз? Әллә минем хисләремнән көләргәме исәбең? Синең белән очрашудан күпме качып йөрдем. Бүген… Ни булыр? Ниләр әйтерсең икән? Килдем менә, көтәм хөкемеңне, Диләфрүз. (Бер куак төбенә утырып көтә.)

Көйләп Галим керә. Җәмилне күрми.

Г а л и м. Әрәмәлек, әрәмәлек, әрәмәлек.

Монда такыр сукмак бар микән?

Керүләре җиңел таллар арасына,

Белә алмыйм, чыкмак бар микән?

(Җырлаганда яшьләр киткән якка карап Диләфрүзне эзли, ләкин таба алмый.) Килмәгән. Алдаган. Ә үзе, көтәрмен, диде. Яратмыйм кешеләрнең төгәлсезлекләрен. Әйттең — килергә кирәк. Бүтәннәр дә бит уйнап йөрмиләр, укыйсы гәҗитләремне калдырып килдем.

Җ ә м и л (утырган урыннан торып). Кемне көтәсең, Галим абый?

Г а л и м. Гафу итегез. Нигә сез качып, кеше сөйләшкәнне тыңлап торасыз?

Җ ә м и л. Мин качмаган идем. Менә шушы тал төбендә утыра идем. Син кыз көтәсеңме, Галим абый?

Г а л и м. Юк, башны саф һавада ял иттерергә алып чыктым.

Җ ә м и л. Бик күп укыйсың шул, Галим абый, аңа баш чыдарга кирәк. Галим абый, менә син күп укыган кеше инде, әйт әле, нәрсә ул мәхәббәт?

Г а л и м. Четерекле нәрсә ул. Аны төрлечә аңларга һәм аңлатырга мөмкин. “Азат хатын” журналы үзенчә яза, “Здоровье” журналы үзенчә аңлата. Татар халык авыз иҗатында да мәхәббәткә зур урын бирелгән. Мисалга мәкальләрне алыйк. “Егет күңеле нигә төшсә, башы шуңа бәйләнә”, “Бетсен малың, чыксын даның унбиш яшьлек кыз белән”, “Баканың да сөйгән яры була”, “Мәхәббәт күзне сукырайта”, “Мәхәббәт үлемнән көчле” һәм башкалар, һәм башкалар.

Җ ә м и л. Бик күп беләсең шул, Галим абый, сиңа җиңелдер. Ә нигә син шул хәтле белгән килеш өйләнми йөрисең, Галим абый? Ат — тоз дип картаер, егет — кыз дип картаер, дип әйтүләре бар.

Г а л и м. Гафу итегез, сез бик яшь әле. (Китәргә җыена.) Сез әле биредә буласызмы?

Җ ә м и л. Булам, Галим абый.

Г а л и м. Әгәр мине сорасалар, мин су буенда булырмын.

Җ ә м и л (Галим киткәч). Әллә берәрсенә гашыйк булган инде? (Тал төбенә утырып көтә.)

Шәкүр керә. Як-ягына карана.

Ш ә к ү р. Әллә килмәгән иде, әллә алдаган инде.

Җ ә м и л. Кемне эзлисең, Шәкүр?

Ш ә к ү р (куркып китә). Кем ул?

Җ ә м и л. Мин, Җәмил.

Ш ә к ү р. Җәмил, Җәмил, ә?

Җ ә м и л. Җәмилә түгел, Җәмил.

Ш ә к ү р. Мәче башлы ябалак кебек, нәрсә тал төбендә утырасың?

Җ ә м и л. Мәче башлы ябалак тал төбендә утырмый.

Ш ә к ү р. Йә, йә, җитте, күп белмә. Бар элдерт моннан. Бу урын буш түгел.

Җ ә м и л. Кем килергә тиеш?

Ш ә к ү р. Сиңа аны белергә ярамый.

Җ ә м и л (көлеп). Сөйләшә беләсең үзең. Без бит синең белән бер класста укыдык, тиңдәшләр.

Ш ә к ү р. Арыш камыры белән бодай икмәге тиң була алмый, агай-эне.

Җ ә м и л. Син арыш камырымы?

Ш ә к ү р. Кара, кара, ни сөйли. Бар инде, бар, соңыннан сөйләшербез.

Җ ә м и л. Бәлки, син китәрсең? Бу урын буш түгел.

Ш ә к ү р. Әллә кызлар көтәсеңме?

Җ ә м и л. Көтәм шул.

Ш ә к ү р (кычкырып көлә). Миңа әйттең, агай-эне, бүтәнгә әйтмә. Җәмил кызлар ярата дисәң, кызлар көләр.

Җ ә м и л. Ә син яратасыңмы?

Ш ә к ү р. Яратмаска, егет ич мин.

Җ ә м и л. Мин егет түгелме?

Ш ә к ү р. Син кырагай, урман шүрәлесе. Көне-төне урманыңда, умарта кортларың янында бутал. Безнең арага кысылма.

Җ ә м и л. Анысы дөрес. Синең белән буталганчы умарта кортлары янында яхшырак. Алар бал бирә, ә син…

Ш ә к ү р. Агай-эне, кәефем шәп, бозма кәефемне, гадәтемне беләсең. Тиз кызып китәм. Синең аркада унбиш көн утырып кайтасым килми.

Җ ә м и л. Бик көчле шул син, Шәкүр. Әллә соң кеше юкта көрәшеп карыйбызмы?

Ш ә к ү р. Имгәнсәң, кортларыңны кем карар? Юкә белән тал гына, иреннәре кан гына, дип җырларлар.

Җ ә м и л. Сиңа үпкәләмәм.

Ш ә к ү р (көлеп). Куркам бит, әй. Син егасың инде, син! Үтерәсең көлдереп. (Йодрыгын алга сузып.) Башта болай эшлик, агай-эне. Әнә теге агач төбенә бар да, килеп, борының белән шушы йодрыкка бәрел. Үзем сугар идем дә үтерермен дип куркам. Йә, ни карап торасың, бәрел.

Җәмил йодрыкка таба килә дә Шәкүрнең биленнән эләктереп алып күтәрә. Шәкүр кычкырып куя.

Җибәр! Җибәр диләр. Җибәр… Билне сындырасың… Бәйләнмә. Ай-ай! Ну җибәр инде, Җәмил дус. (Җәмил җибәргәч.) Син алай хәрәмләшмә, ярыймы? Көрәшкәндә билне кысмыйлар.

Җ ә м и л. Гафу итә күр инде, Шәкүр дус. Әллә яңабаштан алышабызмы?

Ш ә к ү р. Минем вакытым юк… Син кемне көтәсең соң монда?

Җ ә м и л. Кем килә, шуны.

Ш ә к ү р. Егет егеттән сер яшерми.

Җ ә м и л. Диләфрүзне дисәм, ни әйтерсең?

Ш ә к ү р. Ә?!!

Атылып Амур керә.

А м у р. Саҗидә кайда?! Саҗидә кайда дип сорыйм мин сездән?!

Җ ә м и л. Менә кызык, без аны каян белик?

Ш ә к ү р. Күрмәдек бит, Амур дус.

А м у р. Күрмәдек, белмәдек. Аягүрә йоклап йөрисез. Авылдашыгызны кычкыртып таладылар.

Ш ә к ү р. Кемнәр талады, Амур дус?

А м у р. Ахирем, җан дустым талады. Табыгыз миңа хәзер үк Саҗидәне. Тотып китерегез йә Саҗидәне, йә Исмәгыйльне, йә икесен берьюлы.

Җ ә м и л. Амур, ни булды, аңлатыбрак сөйлә әле.

А м у р. Аңлый торган егетмени соң син, кызлар кадерен белә торган егетме? Әйдәгез минем белән. Бөтен әрәмәлекнең астын-өскә әйләндерәбез. Һәр тал төбен, һәр куак төбен карагыз. Чулт иткән һәр тавышка колак салыгыз.

Ш ә к ү р. Минем вакыт таррак иде бит, Амур дус.

А м у р. Шәкүр! Ике әйтергә яратмыйм.

Ш ә к ү р. Барам, барам.

Җ ә м и л. Мин бара алмыйм, Амур, ачуланма.

А м у р. Ни өчен?

Җ ә м и л. Бара алмыйм. Шул.

А м у р. Каян килгән Борис Годунов! Җилкә чокырымны гомерем буе күргәнем юк.

Ш ә к ү р. Ул бармаса, мин дә.

А м у р. Сез нәрсә? Авылдашыгызны адәм көлкесенә калдырырга җыенасызмы? Болгаер авылы егетләре шушындый буламыни? (Бәет көенә көйли башлый.)

Мәдрәсәләрдә китап киштәсе

Сак белән Сокның бәетен ишетәсе.

Кыйбла ягына кошлар очадыр,

Сөйгән ярымны дустым кочадыр.

Комач күлмәгем, һич тә кимәдем,

Дустым хәйләсен ничек белмәдем.

Җ ә м и л.

Ш ә к ү р. } Өзгәләнмә, Амур, кайгырма.

А м у р. Урман эчендә каен башлары,

Амур батырның түгелә яшьләре.

Өйгән кибәкне җилләр тарата,

Сөйгән ярларым ятны ярата.

Мамык эшләпә алып кайтыгыз,

Сөйгән ярыма сәлам әйтегез.

Кызганасызмы мине, егетләр?

Җ ә м и л.

Ш ә к ү р.  } Кызганабыз, Амур, кызганабыз.

А м у р. Алайса, киттек Саҗидәне эзләргә. (Икесенең дә кулларыннан тотып, сөйрәп алып чыгып китә.)

Пауза. Артта уен бара. Сәхнәгә Исмәгыйль белән Саҗидә керәләр. Исмәгыйльнең авызы колагында. Бертуктаусыз сөйләнә.

И с м ә г ы й л ь. Яшерен-батырын түгел, шактый кызлар белән күзгә-күз карашып сөйләшкәнем бар. Яратам дигән сүзне дә күп ишетергә туры килгәләде. Тик берсенә дә күңелем ятмады. Күңел әллә кемне эзләде. Ачуланып та карадым йөрәгемне — тыңламады.

С а җ и д ә. Инде эзләгәнен таптымы йөрәгегез?

И с м ә г ы й л ь. Минем йөрәгемә дәва сезнең авылда булган икән. (Тагын да очынып.) Әйтсәм, ышанмассыз, Саҗидә, бервакыт кулыма хат китереп тоттырдылар. Конвертны ачып җибәрсәм, эскәтер хәтле кәгазьгә ике сүз язылган: “Сөям сине”. Кем икән, дип аптырадым. Адресы Казаннан. Соңыннан беленде. Яшь кенә бер артистка икән. Безнең авылга концерт белән килгәч, мине күреп киткән. Болай үзе чибәр генә. Фигурасы — шөпшә. Алты ай хат языштык. Тик, әлеге дә баягы, йөрәк аны кабул итмәде.

С а җ и д ә. Көнләштерер өчен сөйлисезме?

И с м ә г ы й л ь. Нигә көнләштерим. Менә дөньяда нинди хәлләр дә була дип әйтүем.

С а җ и д ә. Минем сезгә әйтәсе сүзем бар иде, Исмәгыйль.

И с м ә г ы й л ь. Тыңлыйм, Саҗидә.

С а җ и д ә. Сез йөрәк турында бик дөрес әйттегез, Исмәгыйль. Шул хакта бераз сөйләшсәк, ачуланмассызмы?

И с м ә г ы й л ь. Ничек ачуланыйм инде, Саҗидә.

С а җ и д ә. Сез безнең авылга Диләфрүзне эзләп килдегезме?

И с м ә г ы й л ь. Әйе.

С а җ и д ә. Ошадымы соң Диләфрүз?

И с м ә г ы й л ь. Ярыйсы.

С а җ и д ә. Мин беләм, ул да сезгә гашыйк. Тик…

И с м ә г ы й л ь. Нәрсә тик, Саҗидә?

С а җ и д ә. Мин көнләшәм. Бу турыда үзегезгә әйтүем өчен гафу итегез. Йөрәк шулай куша. Яратам мин сезне, Исмәгыйль.

И с м ә г ы й л ь. Ә Амур?

С а җ и д ә. Йөрәгем кабул итми аны.

И с м ә г ы й л ь. Нәрсә дип әйтим инде, Саҗидә? Үзегез карагыз инде, Саҗидә, сезгә күренәрәк төшә.

С а җ и д ә. Әйе, әйе, авыр. Ачуланып та карадым йөрәгемне — тыңламады. Бер карасаң, Диләфрүз белән без дуслар, Амур белән сез ахирләр.

И с м ә г ы й л ь. Йөрәк һәркемнән аерым  шул. Шулай да Амур әйбәт егет, сабан туе батыры.

С а җ и д ә. Нишлим, Исмәгыйль?

И с м ә г ы й л ь. Ни әйтергә? Амур белән сөйләшегез.

С а җ и д ә. Ә сез Диләфрүз белән.

И с м ә г ы й л ь. Анысы кечкенә мәсьәлә. Шунысы бар, мир ахир белән ачуланышырга теләмим. Ул бераз кызу канлы.

С а җ и д ә. Аңлыйм, Исмәгыйль, тик йөрәгем аңламый. Хәерле булсын.

Тал арасыннан Шәкүр килеп чыга.

Ш ә к ү р. Селкенмә! Кузгалма! Амур! Амур! (Китәргә җыенган Саҗидәне тотып.) Беркая да китмисең. Амур! Амур!

С а җ и д ә. Җибәр!

Ш ә к ү р. Юк инде, җаным-бәгырем, эләктегез.

Исмәгыйль килеп Саҗидәне Шәкүр кочагыннан тартып ала. Саҗидә йөгереп чыгып китә.

Ш ә к ү р (Исмәгыйльгә асылынып). Эләктеңме? Шәйкәң кайда? Әнә, Амур белән сөйләшеп кара. Ул синең кебекләрнең егермесен бөтереп, итек балтырына кыстырып куя.

Амур керә.

Менә, Амур дус, берсен каптырдым. Икенчесе качып котылды. Менә шушы урында җир йотсын, икәү кочаклашып-үбешеп торалар иде.

И с м ә г ы й л ь. Син нәрсә лыгырдыйсың?

Ш ә к ү р. Ә-ә, куркасыңмы? Калтыранма!.. Без монда егерме егет килдек, авылыгыз белән кыйнап китәбез, ди. Нишләтик, Амур дус?

А м у р. Бар, китеп тор, икәү генә сөйләшик әле без аның белән.

Ш ә к ү р (чыга-чыга). Амур дус, пычагы булмасын. Ул-бу була калса, мин монда гына торам.

А м у р. Шулай диген, ә, ахир, кочаклашып-үбешеп тордык, диген.

И с м ә г ы й л ь. Ялганлый ул, ахир, ышанма.

А м у р. Саҗидә дә монда булмадымы?

И с м ә г ы й л ь. Булды.

А м у р. Нишләдегез соң алайса?

И с м ә г ы й л ь. Сөйләштек.

А м у р. Шәп! Мин сине дус санап, менә дигән кыз белән таныштырдым. Син дустыңның бакчасына кердең, дустың алмагачыннан алма өзеп маташасың, ә?

И с м ә г ы й л ь. Туктале, ахир, әйбәтләп сөйләшик әле. Без бит синең белән аерылмас дуслар. Бер кәҗә җиленендәге ике имчәк кебек. Аннан соң без егетләр ич.

А м у р. Сөйлә әйдә, сөйлә. Син егет, мин егет, диген, егет кешедән егет кеше кыз тартып ала инде, диген.

И с м ә г ы й л ь.  Үз Саҗидәң үзеңә булсын. Әй, ахир, белмисең икән син аны. Үзе сагыз кебек миңа ябышырга чамалый. Ничек качып котылырга белмәдем. Ахиргә әйтәм, дип куркыттым. Кирәге бер тиен, ди, ахиреңнең, ди, җенем сөйми, ди.

А м у р. Нигә миңа кычкырмадың?

И с м ә г ы й л ь. Монда икәнеңне каян белим. Менә шулай, ахир. Миңа Саҗидәң кирәкми, миңа Диләфрүз дә җиткән.

А м у р. Чынлап үзе ябыштымы, ахир?

И с м ә г ы й л ь. Бердәнбер мотоциклым белән ант итәм.

А м у р (Исмәгыйльнең иңенә кулын салып). Ышанам, ахир, тик барыбер, кит син безнең авылдан. Яхшылык белән аерылышыйк.

И с м ә г ы й л ь. Диләфрүз кемгә кала?

А м у р. Аты булгач, камыты табылыр.

И с м ә г ы й л ь. Ахирлегең шуның гына хәтле икән.

А м у р. Нишлим, ахир, башка чарам юк.

И с м ә г ы й л ь. Саҗидәңне кысып тот, мин булмасам, бүтәннәр табылыр. Ә мин Диләфрүзне күрми китә алмыйм. Без аның белән монда очрашырга сөйләштек.

А м у р. Үз башыма үзем бәла алдым. Син Саҗидәгә яратам дип әйтмәдеңме, ахир?

И с м ә г ы й л ь. Диләфрүзнең кара күзе белән ант итәм.

А м у р. Үзе кайда соң Диләфрүз?

И с м ә г ы й л ь. Каян белим, көтәм менә.

А м у р. Сине беркая да китмә, тайпылма, ахир. Мин Диләфрүзне монда җибәрәм. Әгәр тайпылсаң, үпкәләштән булмасын. Юк, булмый, ахир, мин сине үземнән калдырмыйм. Теләсәң ни әйт. Диләфрүз белән очрашканыгызны үз күзем белән күреп, Саҗидәне үз кулым белән җитәкләп алып киткәнчегә хәтле.

Китәләр. Галим керә.

Г а л и м. Булмады. Туңдыра башлады. Китим, кирәк булса, хәбәр итәр. Көткән-көткән бераз көтимме икән әллә?

Саҗидә күренә.

С а җ и д ә. Хәерле кич, Галим абый.

Г а л и м. Минем сезгә хәерле кич дип әйтергә теләгем юк.

С а җ и д ә. Нигә, Галим абый?

Г а л и м. Чөнки сез һәрвакытта кирәкмәгән чакта килеп чыгасыз.

С а җ и д ә. Мине Диләфрүз җибәрде, карап кил әле, Галим абый көтәме икән, диде. Көтүләре хак булса, тагын бераз гына көтсен, килеп җитәрмен, диде.

Г а л и м. Барыгыз, әйтәгез, көтә, дигез. Ләкин өстәгез, мин озак көтә алмыйм, миндә рәдикулит, ә монда салкын һава. Кисәтергә кирәк иде, демисезонный пальто киеп килгән булыр идем.

С а җ и д ә. Хәзер, хәзер, Галим абый, Диләфрүз килеп җитәр. Ул сезне җылытыр. Ә хәзер таллар арасына кереп торыгыз.

Г а л и м (таллар арасына керә-керә). Өч минут көтәм.

С а җ и д ә. Биш минут. Диләфрүз килгәч чыгарсыз.

Г а л и м. Дүрт минут ярым. (Китә.)

Җәмил керә. Текәлеп Саҗидәгә карап тора.

С а җ и д ә. Ник алай карап торасың, Җәмил?

Җ ә м и л. Нәрсәдер кыландырырга җыенасыз, ахры?

С а җ и д ә. Син нәрсә?

Җ ә м и л. Күзләрең уйный.

С а җ и д ә. Абау, җаным, кызлар күзе уйнаганны күрә башлаган берәү. Амурымны эзлим.

Җәлил. Амур сине эзли.

С а җ и д ә. Бер-беребезне гомер буе эзлибез, Сак белән Сок кебек.

Амур йөгереп керә, Саҗидә чыгып йөгерә.

А м у р. Кочаклаштыгызмы?

Җ ә м и л. Юк.

А м у р. Валлаһимы?

Җ ә м и л. Валлаһи.

Амур Саҗидә артыннан чаба.

Шулай була микәнни ул мәхәббәт? Бер-береңне гомер буе эзлисең микәнни? Табып булмаса, нишләрсең. Табармынмы мин сине, Диләфрүз? Яратам бит мин сине, Диләфрүз!

Г а л и м (тал арасыннан чыгып). Син, энем, яшь кеше, ялганларга, алдашырга өйрәнмә. Алдап алты адым да китмәссең. Ялганчылык — угрылык сыйфаты.

Җ ә м и л. Нигә алай дисең, Галим абый?

Г а л и м. Диләфрүзне яратуыгыз ялган, дип әйтергә телим.

Җ ә м и л. Дөрес, Галим абый, яратам. Бәлки, ул да яратадыр. Хәзер барысы да ачыкланыр. Ул монда киләчәк.

Г а л и м. Ә мин?

Җ ә м и л. Сез китеп торыгыз инде, Галим абый. Өченче кеше артык, диләр бит.

Г а л и м. Бәлки сиңа китәргәдер, энем. Диләфрүз белән монда мин очрашам.

Җ ә м и л. Ни өчен, Галим абый?

Г а л и м. Урынсыз һәм мәгънәсез сорау.

Җ ә м и л. Менә кызык. Алай булмый ич ул. Диләфрүз мине чакырды, ә сез, очрашам, дисез.

Г а л и м. Мин дә Диләфрүз чакыруы буенча килдем.

Җ ә м и л. Ялгыш ишеткәнсездер, Галим абый.

Шәкүр керә.

Ш ә к ү р. Вәт дөнья, әллә сезгә бүтән урын беткәнме? Барыгыз, элдертегез!

Җ ә м и л. Без сөйләштек ич инде, Шәкүр.

Ш ә к ү р. Мин дә сиңа әйтмәкче идем, Амур мишәйт итте. (Галимгә.) Менә син укымышлы кеше, алып кит шуны. Алып кит тә аңлат, дөньяда Шәкүр булганда Диләфрүз беркемгә дә карамас, диген.

Җ ә м и л. Диләфрүз исеменнән сөйләмә.

Ш ә к ү р. Әйттерерсең инде, Алла бәндәсе. Үзе чакырды ул мине. Менә шушында, син басып торган урынга.

Җ ә м и л. Кемне чакырганын Диләфрүз үзе белә.

Г а л и м. Гафу итегез. Мин монда һич ни аңламыйм. Чакырылучы мин, ә сез дәгъвалашасыз.

Ш ә к ү р (Җәмилгә). Ни сөйли ул?

Җ ә м и л. Син сөйләгәнне сөйли.

Ш ә к ү р. Сез нәрсә, миңа мишәйт итәргә план кордыгызмы?

Исмәгыйль керә, туктый.

Юлыңны дәвам ит, агай-эне. Авылыңа кайтырга соңга каласың.

И с м ә г ы й л ь. Мин ашыкмыйм, куна килдем.

Ш ә к ү р. Амур сыйлаган аз булса, өсти алам.

И с м ә г ы й л ь. Син Амур белән минем арага кермә, дус, кысылырсың. Ул минем ахир. Баягы кыланышың өчен җавап бирәсең дә бар. Мин вакланып тормыйм. Амур сөйләшер синең белән.

Ш ә к ү р. Мин аның Саҗидәсен тартып алырга җыенмадым. Ахир дигән була. Амур сиңа нишләп ахир булсын!

И с м ә г ы й л ь. Тракторчылар курсында бергә укыдык. Менә шул. Һе, иптәшләреңне җыеп килдеңмени?

Ш ә к ү р. Бик исем китте. Шайка ияртеп йөрергә мин кунак түгел. Бар, рәхәтләнеп кайтып кит.

И с м ә г ы й л ь. Миңа бу урын кирәк.

Ш ә к ү р. Тагын кем белән очрашасың?

И с м ә г ы й л ь. Сезнең авыл кызы белән.

Ш ә к ү р. Безнең авыл кызларының исемнәре бар.

И с м ә г ы й л ь. Иң чибәр кызыгыз ни исемле соң?

Ш ә к ү р. Карагыз әле, егетләр, нәрсә сөйләгән була! Без сезнең авылга кыз эзләп бармыйбыз, агай-эне, син дә йөрмә.

И с м ә г ы й л ь. Анысы минем эш.

Ш ә к ү р. Алайса, бу урын буш түгел, су тутырып куйган.

И с м ә г ы й л ь. Курыкма, киптерербез.

Җ ә м и л (Исмәгыйльгә). Дус кеше, сөйләшсәң, әйбәтләп сөйләш.

И с м ә г ы й л ь (Шәкүргә күрсәтеп). Ә ул ничек сөйләшә?

Җ ә м и л. Бөтен кеше дә Шәкүр түгел бит.

И с м ә г ы й л ь. Ачуланышмыйк, егетләр. Дөнья булгач, сез дә безнең авылга барырсыз. Менә дигән кызлар табып бирермен. (Ачылып китеп.) Авылыгызның кызына үлеп гашыйк булдым. Шәкүр юкка көнләшә. Беркемнең дә йөргән кызы түгел ул. Сезне дә әйтер идем инде, егетләр, шундый кызны ялгызын гына йөрткәнсез. Рәхмәт инде сезгә, минем бәхеткә калган. Менә шушы урында очрашабыз, диде. Килмәсәң, үпкәлим, диде. Кызлар белән сөйләшергә миннән өйрәнегез сез. Диләфрүз, Диләфрүз, дип, исемен кушып җырлап җибәргән идем…

Г а л и м. Гафу итегез, кем дисез?

И с м ә г ы й л ь. Диләфрүз!

Өч егетнең колаклары үрә тора.

Ш ә к ү р. Син нәрсә бутыйсың?

И с м ә г ы й л ь. Бутарлыкмы соң Диләфрүзне, егетләр! Эх!

Ук кадалды йөрәгемә, Диләфрүз!

Ут кабынды йөрәгемә, Диләфрүз!

Г а л и м. Гафу итегез, аңламыйм.

Җ ә м и л (авыр сулап). Мин аңладым бугай.

Ш ә к ү р. Нәрсә аңладың?

Җ ә м и л. Диләфрүз монда безне көләр өчен чакырган. Сине дә, Галим абыйны да, бу егетне дә, мине дә.

И с м ә г ы й л ь. Туктагыз әле, егетләр, миңа да аңлатыгыз.

Ш ә к ү р. Менә без, агай-эне, дүртебез дә шыр чыккан җүләр дигән сүз. Диләфрүз дүртебезне дә төп башына утырткан булып чыга.

И с м ә г ы й л ь. Алай булмый торгандыр ул. Миңа әйтте, әрәмәлектә, шушы урында очрашабыз, диде, мин сезне көтәрмен, диде.

Ш ә к ү р. Җәмил дус, сиңа да шулай дидеме?

Җ ә м и л. Әйттем ич инде.

Ш ә к ү р (Галимгә). Сиңа дамы?

Г а л и м. Гафу итегез, миңа китәргә вакыт.

Ш ә к ү р. Ашыкма, әйттеме?

Җ ә м и л. Әйткән.

Ш ә к ү р. Миңа да шулай диде. (Паузадан соң.) Нәрсә булып чыга инде бу? Нәрсә авызларыгызны йомдыгыз? Нәрсә булып чыга бу?!

Г а л и м. Кызларга ышанма, язгы бозга таянма.

И с м ә г ы й л ь. Ә сез алдашмыйсызмы?

Ш ә к ү р. Алдашмыйбыз, агай-эне, адаштык. Әйдәгез әле, тәмәке тарта-тарта урысча сөйләшеп, бер уйлашып алыйк. Утырыгыз.

Г а л и м. Гафу итегез, мин тартмыйм.

Ш ә к ү р. Болай булса, өйрәнерсең. Утыр.

Дүртесе дүрт читкә барып утыралар.

Ш ә к ү р. Болай эшлибез, әгәр дә мәгәр Диләфрүз тәре килсә, беребез дә алданмыйбыз. Ул күренү белән берьюлы кычкырып көләбез.

И с м ә г ы й л ь. Кызык булырмы икән?

Ш ә к ү р. Син нишләргә кушасың соң?

И с м ә г ы й л ь. Белмим, белмим, харап итте башымны ахир. (Җыр суза.)

Сандугачкайның канаты

Сары микән, ак микән?

Кирәгең бер тиен, диеп

Әйткән иде — хак икән.

Д ү р т ә ү. Ах безнең исәрлек —

Егып салып кисәрлек.

Ш ә к ү р. Ала карга оялаган

Сандугач оясына.

Йөгереп килеп тибәр идем

Бу фани дөньясына.

Д ү р т ә ү. Ах безнең тинтәклек —

Билдән түбән типмәклек.

Г а л и м. Сандугач җырын җырлыйм дип

Үз җырымны оныттым.

Кызлар көе белән йөреп

Төпсез күлгә юлыктым.

Д ү р т ә ү. Ах безнең ахмаклык —

Башны бәреп ватмаклык.

Җ ә м и л. Сандугачым талга түгел,

Әремгә кунган икән.

Януларым-көюләрем

Әрәмгә булган икән.

Д ү р т ә ү. Ах безнең җүләрлек —

Исәпләсәң, үләрлек.

Ш ә к ү р. Нәрсә, шулай ач бүреләр кебек улап утырыргамы? Җәмил дус, Диләфрүзне чакырып китерергә кирәк.

Җ ә м и л. Кем бара?

И с м ә г ы й л ь. Үзем.

Амур йөгереп керә.

А м у р. Егетләр, Саҗидә белән Диләфрүз сезне көлкегә калдырырга җыеналар, сызыгыз моннан.

И с м ә г ы й л ь. Рәхмәт, ахир, мәңге онытмам.

А м у р. Мин нәрсә. Таныштыр дидең, таныштырдым. Диләфрүз генә җитмәгән…

И с м ә г ы й л ь. Йә инде, йә, болай гына. Үзем тиле.

Ш ә к ү р. Амур дус, нишләтергә уйлыйлар без дуракларны?

А м у р. Белмим. Кызык итәргә җыенулары хак. Сызыгыз.

И с м ә г ы й л ь. Юк, егетләр, болай булгач, сызмыйбыз. Шәкүр әйткәнчә, егетлек эшләп, кычкырып көлеп китәбез.

А м у р. Үзегезгә карагыз алайса. Минем эшем кисәтү. Саҗидә миңа әйтте: дүртесе бергә җыелгач, безгә килеп әйтерсең, диде.

И с м ә г ы й л ь. Син хатын-кызга буйсынып күзәтергә килдеңме, ахир?

А м у р. Яратсаң киләсең, ахир. Сез дә килгәнсез бит.

Ш ә к ү р. Вәт дөнья! Әйтегез, нишлибез? Көләбезме? Кайтып китәбезме?

И с м ә г ы й л ь. Көләбез, дидем ич. Бар алайса, ахир, барып әйт, җыелдылар, диген.

Амур китә.

Ш ә к ү р. Ә без качып торабыз. Диләфрүз килеп керүгә, өеребез белән чыгабыз да ха-ха-ха-ха-ха дип берьюлы кычкырып көләбез.

Г а л и м. Гафу итегез, мин ха-ха-ха-ха-ха дип көлә белмим.

Ш ә к ү р. Хи-хи-хи дип көләрсең. Качыгыз!

Дүртесе дүрт тал артына кача.

И с м ә г ы й л ь (тал артыннан чыгып). Чыгыгыз әле егетләр, минем башка бер уй килде. Бәлки, ул безнең беребезне чынлап торып яратадыр?

Ш ә к ү р. Өметеңне сузма, агай-эне. Кач! Качыгыз! Җәмил дус, кач.

Җ ә м и л. Үзегез генә көлегез, егетләр, мин китәм. Кешедән көлү яхшы эш түгел.

Ш ә к ү р. Синнән көлгәндә ярыймы?

Җ ә м и л. Бәлки, шулай кирәктер.

Ш ә к ү р. Кирәктер, кирәктер, каен түгел, тирәктер, синдәй тиле сирәктер. Тал артында башыңны ныклабрак эшләт, Җәмил дус, аңларсың. Кач! Качыгыз!

Качалар. Саҗидә белән Диләфрүз керәләр. Аларга Амур ияргән. Качкан урыныннан Шәкүр чыга да, хахылдап көләргә тотына. Үзенә кушылучы булмагач, туктый. Егетләр качкан талларга карап кычкыра.

Сатлык җаннар! Куркаклар! Куян йөрәкләр!

Д и л ә ф р ү з. Шәкүр, нишләвең, ни булды?

Ш ә к ү р. Ни булдымы? (Тал артыннан егетләрне берәм-берәм тартып чыгара.) Менә ни булды! Эх сез, предательләр!

Җ ә м и л. Үкермә әле, Ш ә к ү р.

Ш ә к ү р. Үкермәм менә мин сиңа! Вәт дөнья! Берәүгә дә ышанырга ярамый бу дөньяда. Бөтенесе алдакчы. (Егетләргә Диләфрүзне күрсәтеп.) Күңелегез булсын, карагыз, әнә ул. Тәртипле булып кыланыгыз.

Д и л ә ф р ү з. Нигә тузынасың, Шәкүр, миңа ни булган?

Ш ә к ү р. Юк, мин дәшмим, әнә алар сөйләсен.

Д и л ә ф р ү з. Егетләр, Шәкүр нәрсә сөйли ул?

Г а л и м (Кызып китеп). Гафу итегез, Диләфрүз Хафизовна, кешенең хисләре белән шаяру халык телендә этлек дип атала. Тупас сүзем өчен гафу итегез.

И с м ә г ы й л ь. Күп кызлар белән күзгә-күз карап сөйләштем. Ләкин синең кебекне… Яхшы, көлке көлә килә, артыннан куа килә, диләр.

Д и л ә ф р ү з. Туктагыз әле, егетләр, сезнең миңа үпкәләргә ни хакыгыз бар? Сүземдә тордым, килдем.

Ш ә к ү р. Ха-ха! Килгән, имеш. Ә без?!

Д и л ә ф р ү з. Сез дә сүзегездә торгансыз, рәхмәт.

Ш ә к ү р. Карагыз әле, егетләр, нигә һаман көлә ул?

С а җ и д ә. Егетләр, егетләр, әйдәгез, яхшылап кына сөйләшик әле.

Ш ә к ү р. Ә син кысылма!

С а җ и д ә. Амур, нигә миңа кычкырттырасың?

А м у р. Шәкүр, телеңне тый.

Ш ә к ү р. Соң, Амур дус, үзең күреп торасың. Син булсаң нишләр идең? Сиңа рәхәт.

С а җ и д ә. Сөйләп бетергәнне көт. Болай, егетләр. Сез дүртәү, ә Диләфрүз берүзе. Менә ул минем белән киңәшләште дә, дүртегезне дә чакырып, арадан күңеленә ошаганрагын сайлап алырга булды.

Г а л и м. Гафу итегез, минем ул мәсьәләдә ишеткәнем һәм укыганым бар. Кайчандыр кызлар кияүләрен сайлап алганнар. Ләкин ул кызлар хан кызлары булган.

С а җ и д ә. Хан кызына яраганны Хафиз кызына ярамыймы?

Ш ә к ү р. Вәт дөнья! (Диләфрүзгә.) Йә, сайла инде, сайла.

Д и л ә ф р ү з. Мин һөнәрле егетләрне яратам. Шәп итеп җырласын да ул, өздереп биесен дә. Һөнәреңне күрсәт, Шәкүр.

Ш ә к ү р. Әбиеңә сәлам әйт, бабаң утырмага килсен.

Д и л ә ф р ү з. Бар алайса, мәхәббәтеңне бабаңа аңлат.

Ш ә к ү р. Вәт дөнья!.. Аңлатырмын әле мин сиңа, Диләфрүз.

Әйләнерсең, тулганырсың,

Кайтырсың кулларыма,

Кара урман үскән булыр

Кайтасы юлларыңа.

Менә шулай аңлатырмын.

Д и л ә ф р ү з. Рәхмәт, Шәкүр. Галим абый, сез дә һөнәрегезне күрсәтергә теләмисезме?

Г а л и м. Шаяртмагыз, Диләфрүз Хафизовна, мин ул яшьтән узган.

Д и л ә ф р ү з. Соң алай булгач, нигә дип сез ниндидер мәхәббәт турында сөйлисез? Юк ич ул сездә.

Ш ә к ү р (кычкырып көлә). Во, монысы дөрес, и карт тәре!

Г а л и м. Әйе, әйе, гафу итегез. Ат азгыны тайга иярер. (Китәргә борыла.)

Д и л ә ф р ү з. Азрак сабыр итегез, Галим абый.

Г а л и м. Минем имтиханга әзерләнәсем бар. (Китә.)

Д и л ә ф р ү з. Сез, Исмәгыйль?

И с м ә г ы й л ь. Миңа кызык булып китте әле бу, Диләфрүз. Күп кызлар белән күзгә-күз карашып сөйләшкәнем бар. Валлаһи менә, Диләфрүз, әгәр мине яратканыңа чын күңелемнән ышансам, җырлар идем, тәгәри-тәгәри җырлар идем, мәтәлчек ата-ата биер идем. Тик син мине яратмыйсың шул.

Д и л ә ф р ү з. Бәлки…

И с м ә г ы й л ь. Юк шул, юк, Диләфрүз, кара күз. Шулай итеп, ялгызым гына моңаерга кала инде.

Д и л ә ф р ү з. Күп кызлар белән күзгә-күз карашып яшәрсез әле.

И с м ә г ы й л ь. Син булмаслар инде алар. Амур, Саҗидә, Диләфрүзгә охшаган кызлар бармы тагын авылыгызда?

Д и л ә ф р ү з (бер читтә торган Җәмил янына килер). Җәмил, синең миңа әйтер сүзең юкмыни?

Җ ә м и л. Юк.

Д и л ә ф р ү з. Әйт инде берәр сүз, Җәмил, күрсәт егетлегеңне.

Җ ә м и л. Гафу ит, Диләфрүз, мин тиле түгел.

Д и л ә ф р ү з. Бер секундка гына тиле бул инде. Син һәрвакыт акыллы. Синең тиле вакытыңны күрәсем килә. Бүтәннәр тилергәндә нигә син?.. (Җәмил китә башлагач.) Китмә, Җәмил… Син әле минем серемне ишетмәдең.

Җ ә м и л. Ишеткәннәрем өчен зур рәхмәт.

Д и л ә ф р ү з. Юк, юк, ул түгел… Минем серем, Җәмил… Күрмисеңмени, сизмисеңмени? Яратам мин сине, Җәмил!..

Җ ә м и л. Диләфрүз!..

Д и л ә ф р ү з. Яратам.

Җ ә м и л. Чынлапмы, әллә уеныңның дәвамымы?

Д и л ә ф р ү з. Дәвамы, Җәмил. Күрсәт һөнәреңне. Күпме көттем, мине яратканыңны сизеп көттем. Күземә карап, яратам дип әйтмәдең. Ятлар аны кат-кат кабатладылар, бүген әйт ичмасам. (Җырга күчеп.)

Мин алсу таңнар булсам,

Син зифа таллар булсаң,

Таллар таңны аңлаган күк,

Серемне аңлар булсаң.

Җырга Җәмил кушыла.

Сүнмәс, сүрелмәс идем,

Ятка сөйдермәс идем,

Бөредәге хисләреңә

Җилләр тидермәс идем.

Музыка дәвам итә, Саҗидә белән Амур пәрдәне ябалар. Пәрдәнең ике ягы тоташканда аларның да иреннәре кушыла.

Пәрдә.

 

Әсәрнең тексты Туфан Миңнуллинның ун томлыгындагы нөсхәсенә нигезләнеп әзерләнде:

Миңнуллин Туфан. Сайланма әсәрләр, 10 томда, 1 том, 61-107 битләр. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2002.

“Гөргөри кияүләре” өчен рәхмәт, Туфан абый!

Драматург, Татарстан Дәүләт Советы депутаты Туфан Миңнуллинның кинәт кенә үлеп китүе халыкны өнсез калдырды. Интернетта кайгы уртаклашу, истәлекләр сөйләү, фотолар урнаштыру башланды, икенче көнне халык Камал театрына татар драматургиясе корифее белән бәхилләшергә агылды. Озатырга килүчеләр театр залына да, фойега да сыймады. Гади халыкны яклап Дәүләт Советы трибуналарында сөйләгән, матбугат битләрендә…

Туфан абый бик гади, ачык, үз сүзен курыкмый әйтә торган кеше иде. “Туганайлар” газетасы редакторы Людмила Белоусова искә алганча, “Сәхнә” журналынын баш редакторы Туфан Миңнуллин журналистлар җыелган һәр киңәшмәдә җурналистиканы, матбугатны яклап бәхәсләште, тарткалашты, ә без, бигрәк тә хатын-кыз редакторлар, аның киң җилкәсе артында үзебезне бик ышанычлы хис итә идек…”

Соңгы елларда Туфан Миңнуллин, депутат булу өстенә, “Сәхнә” журналын да чыгарды, аны чын театр басмасы итәргә тырышты һәм максатына иреште дә. Ике ел элек Габдулла Тукайга багышланган сайт ачтырды, һәрвакыт Тукайның бар төрки халыкның уртак шагыйре икәнен искәртеп торды. Әле менә 26 апрель – Тукайга багышланган шигырь бәйрәмендә генә шагыйрә Клара Булатова, язучылар Камил Кәримов, Нәбирә Гыйматдиноваларга Тукай бүләге бирелмәүгә аптыравын әйтте:

– Имеш, тәкъдим ителгән кандидатлар арасында лаеклылар күп. Берсенә бирсәң, икенчесе читтә кала һәм алар арасында ызгыш чыга, диләр. Чыксын! Нәрсәсе начар аның? Премияне хатын-кыз бүлешкәндә, һәрвакыт тавыш чыга. Ызгышырлар иде дә, аннары туктарлар. Киләсе елга башкалар алачак.

“Фәкыйрь язучыга акча кызгану – дәүләт эше түгел. Татар әдәбиятын белмә¬гән кешеләр премия тирәсендә шау-шу куптарып, әдәбиятның дәрәҗәсен төшереп, анда рәтле әсәр язучы юк икән, дип сүз чыгарулары күңелгә шом өсти. Премиянең күләмен азайтырга җыенмыйлармы икән, дигән уй да килә. Бәлки, хоккеистларга акча җитми торгандыр?, – дигән Туфан Миңнуллин “Ватаным Татарстан” газетына биргән соңгы интервьюсында.

Туфан Миңнуллин “Гөргөри кияүләре” белән тарихта беренче мәртәбә керәшен йолаларын, исемнәрен, кушаматларын профессиональ сәхнәгә чыгарган кеше. Татарстанның халык артисты Николай Дунаев Гөргөри роле белән хәзер дә балкый, Татарстанның һәм Россиянең халык артисткасы Вера Минкина 80 яшендә яңадан сәхнәгә чыгып, 90 яшенә кадәр Палый түтине уйнады. Ул Кәтернә, Үринә, Әүдәки әбиләр, Гөрпинә түтиләр, Микуш, Бәчке образлары мәңге тарихка кереп калды. “Гөргөри кияүләрен” район һәм авыл театрлары кат-кат куйды, тора-бара әсәр халыкныкына әйләнде. Шагыйрь Григорий Родионов (Гәрәй Рәхим) әйтмешли, аның драматугиясе халкыбының матур якларын күрсәтте. “Гөргөри кияүләре” пьесасын язганда, миннән дә киңәшләр сорады, син дә бит Гөргөри, исемең бигрәкләр матур, шуңа пьесага “Гөргөри кияүләре” дигән исем бирәм, диде. Әсәре уңышлы булды, керәшеннәрнең йолаларын, холкын ачып салды, – диде Гәрәй Рәхим мәрхүмне озатканда.

Узган ел 90 яшен тутырган драматург Николай Асанбаев Туфан Миңнуллинны Россиянең иң күренекле драматургы дип атаган иде. Үлем хәбәрен дә Россия сәнгате өчен зур югалту буларак кабул иткән. Ләкин авырып тору аркасында, Уфада яшәүче Асанбаев Туфан Миңнуллин белән хушлашырга килә алмады.

Минем үземә дә Туфан Миңнуллинның керәшеннәр турында сөйләвен тыңларга насыйп булды. 2009 елның җәендә төрки халыкларның “Нәүрүз” фестивалендә автобус белән “Мирный” бистәсе янындагы мәйданга җыенга киттек. Автобусның иң арттагы рәтендә мин, Туфан Миңнуллин, “Звезда Поволжья” газеты редакторы Рәшит Әхмәтов һәм бер казакъ артисты утырып бардык. Казакъ артисты Туфан Миңнуллиннан керәшеннәр турында сорап куйды. Шунда Туфан абый бик матур итеп безнең борынгы йолалар, җыр-моңнар турында сөйләде, артист оста ораторны шаклар катып тыңлады. Казакъ кунагының ни өчен бөтенегез дә бер диндә түгел, дигән соравына “төрлелектә бергәлек”дип, башка сорауларга урын калдырмыйча җавап бирде Туфан агай. Гомумән, Туфан абыйның керәшен көйләрен бирелеп бетеп, кул чаба-чаба тыңлавы исемдә калган.

Туфан Миңнуллин керәшеннәр турында гына язып калмады, мишәрләр хакында “Йөрәк маем” әсәрен иҗат итте. Соңгы көннәренә кадәр Себер татарлары турында “Килен” пьесасын язып бетерү турында уйлады. Апрель ахырында гына Казанда Омски шәһәренең “Умырзая” ансамбле концерты узган иде. Шунда Туфан абый “Килен” пьесасы өчен “Тубылгы” җырын язып алды. Ләкин планын башкарып чыга алмый калды.

Артистка Аграфена Васильева Туфан Миңнуллинның “Әлдермештән Әлмәндәр”, “Авыл эте Акбай”, “Алай түгел, болай ул” әсәрләрендә уйнаган.

– Аның әсәрләрендә төп идея булып Ходай биргән гомерне матур итеп яшәү темасы тора. Халык өчен тырышкан кешенең шулай көтмәгәндә үлеп китүе кызганыч, – диде Аграфена Васильева. Драматургның “Диләфрүзгә дүрт кияү”, “Моңлы бер җыр”, Әлдермештән Әлмәндәр”, “Без китәбез, сез каласыз”, “Җанкисәккәем”, “Мулла”, “Дивана” һәм башка бик күп әсәрләре барысы да тормыш, яшәү һәм үлем, ярату турында. Әле бит апрель аенда гына Туфан Миңнуллинның Тинчурин театрында катнаш семьялар фаҗигасе турындагы “Төш” дип аталган әсәренең премьерасы булган иде.

Туфан Миңнуллин белән хушлашырга Татарстан президеты Рөстәм Миңнеханов, президентның Дәүләт киңәшчесе Минтимер Шәймиев, Дәүләт Советы рәисе Фәрит Мөхәммәтшин, Казан мэры Илсур Метшин, Оренбургтан, Башкортстаннан татар театрлары вәкилләре, язучылар, сәнгатькәрләр һәм гади халык җыелды. Дәүләт җитәкчеләре тагын бер кат Туфан Миңнуллинның халык өчен яшәвен, чын халык баласы булуын искәртте. Рухың шат, авыр туфрагың җиңел булсын, Туфан абый!

Туганайлар

ГӨРГӨРИ КИЯҮЛӘРЕ

Ике пәрдәле этнографик музыкаль комедия

 

Комедия керәшен сөйләменең Кама аръягы диалектында язылды.

 

КАТНАШАЛАР:

Г ө р г ө р и — Үрбаш авылының үҗәт кылыклы кешесе.

К ә т е р н ә — Гөргөринең суз тыңлаучан ипле катыны.

Ү р и н ә — Гөргөринең чибәр кызы.

Җ а г р а п — Үрбашның «әтәче».

Б ә ч к е — Үрбашның, «эш аты».

М и к у ш — Үрбашның «бозавы».

А н у к — Үрбашның кәттә кызы.

Г ө р п и н ә — Микушның чәчрәп торган әнисе.

П а л ы й — җаучы. Җәше туксан җагына авышкан, кәтере җугала башлаган карчык.

Ә ү д ә к и — ул да җаучы. Җәшен авылдашлары белми, ләкин үзе белә. Кәтере бик җакшы карчык.

 

БЕРЕНЧЕ ПӘРДӘ

 

Гөргөри җортының капка төбесе. Өч тәрәзәле ызба. Ызба каршында рәшәткәле бакча. Пәрдә ачылганда капка төбендәге эскәмиядә Гөр­гөри белән Кәтернә җыр сузып утыралар. Җәй башы. Кичке эң­гер-меңгер.

 

Аклылардай җаулыккай шул бик, әй, ямьле, әй, әләй,

Җәйге көнне җәеп бәйләргәй;

Үрбашның буйлары да шул бик ямьле, әй, әләй,

Уйнап-көлеп җәйне җәйләргәй.

 

Әкрен генә тәрәзә ачыла. Үринәнең аяклары күренә, аннан — гәү­дәсе. Оста гына шуып җиргә төшеп җитәм дигәндә, әтисе Гөргөри аны күреп ала.

 

Г ө р г ө р и. Кая барасың? (Үринә туктап кала.) Кая барасың?! Кер!..

Ү р и н ә. (телләшергә җыенып). Кая керим?

Г ө р г ө р и. Каян чыктың?

Ү р и н ә. Ызбадан.

Г ө р г ө р и. Ызбага кер. Нәстә дип әйттем?

Ү р и н ә. Ызбага кер, дидең.

Г ө р г ө р и. Ник кермисең?

Ү р и н ә. Керәсем килми.

Г ө р г ө р и. (җирдә җаткан чыбыкны алып). Кәзер ке­рәсең килер.

К ә т е р н ә. (Гөргөринең кулына җабышып). Җә инде, җә…

Г ө р г ө р и. Сиңа да кирәкме?

К ә т е р н ә. (рәшәткә кырына барып). Бар, кызым, бар, тыңла атаңны, колкын беләсең.

Ү р и н ә. (ызбага керә. Тәрәзәдән башын тыгып). Сез җоклагач, барыбер качам мин.

Г ө р г ө р и. Җап тәрәзәне! (Тәрәзә җабылгач, бүленгән җырын дәвам итә.)

Ак та каеннарның да шул бөресен, әй, әләй,

Кулларыңа тотып җөрерсең.

Төшләреңдә мине дә шулай күрерсең, әй, әлей,

Өннәреңдә җылап җөрерсең.

К ә т е р н ә. Бигрәк инде без. Кансирттагы сыман. (Киемнәрен карап.) Болай инде хәзер кансиртта гына кие­нәләр.

Г ө р г ө р и. Син әллә артистлардан кимме? Мин дә…

К ә т е р н ә. Үринә әйтә, үтерсәгез дә кимим ул иске киемнәрне, ди.

Г ө р г ө р и. Әбисенең күлмәген кияргә җирәнәме?

К ә т е р н ә. Җирәнүен җирәнмидер дә, ояладыр.

Гөргөря. Җалангач җөрергә оялмыйлар, җараусыз бәндәләр. Ничава, өйрәтәм мин аны.

К ә т е р н ә. Гумер буена капка төбендә Үринәне сак­лап утырырбызмы?

Г ө р г ө р и. Кирәк булса, утырырбыз.

К ә т е р н ә. Үринә — җиткән кыз.

Г ө р г ө р и. Сез кыз-катыннар туганда ук җитлегеп туасыз. Үзең дә унсигез дә тулмас борын атылып чыктың кияүгә.

К ә т е р н ә. Үзең җалындың бит.

Г ө р г ө р и. Җегетләр җалынган саен кияүгә чыгалар­мы? (Тәрәзә ачылып, Үринәнең аягы күренүгә.) Җап тәрә­зәңне!.. (Тәрәзә җабылгач.) Суктырам мин синең ул кы­зыңны.

К ә т е р н ә. Җә, җә, кызма. Җүри генә үрти ул сине. Ата казны үртәгән сымак.

Г ө р г ө р и. Җүри генә үртәргә мин кем аңа?.. Күрсә­термен ата каз.

К ә т е р н ә. Әй, Гөргөри, Гөргөри! Булмый инде, борын заманны кире кайтарып булмый инде ул. Алар үзләренчә җәшиләр инде.

Г ө р г ө р и. Җу-ук, минемчә җәшәп карасын. Ике кы­зың үзләренчә җәшәп ни булды? Икесе дә әтисез бала үс­терәләр.

К ә т е р н ә. Нишләп?.. Әтиләре бар ич аларның.

Г ө р г ө р и. Читтә җәшәгән әти әтимени ул? Җу-ук, монысын кияүгә үзем бирәм. Әүвәлгечә итеп — бөтен җоласына туры китереп бирәм. Мәңге бергә җәшәрлек итеп бирәм.

Ү р и н ә. (тәрәзәдән башын тыгып). Мин барыбер син тапкан кияүгә чыкмыйм.

Г ө р г ө р и. Чыгарсың. Җап тәрәзәне! (Тәрәзә җабылгач.) Җөргән җегете бармы аның?

К ә т е р н ә. Булмый диме, көтүләре белән җөриләр.

Г ө р г ө р и. Көтүләре белән?

К ә т е р н ә. Кызлар матур булгач шулай инде ул. Үзе кайсын җаратадыр, белмим.

Г ө р г ө р и. Көтүдә кемнәр бар?

К ә т е р н ә. Топыйның Җаграпы.

Г ө р г ө р и. Топый малаемы? Тапкан икән җегет. Нәстә була инде бу? Топый үзе синең арттан җөрде, малае кызыңның артыннанмы?

К ә т е р н ә. Нигә аны миңа әйтәсең, кызыңа әйт.

Г ө р г ө р и .Әйтермен дә, җөрмәсен шалапутлар белән… Тагын кем бар көтүдә?

К ә т е р н ә. (агач күләгәсендә басып торган Микушка күрсәтеп). Берсе әнә.

Г ө р г ө р и. Кем ул?

К ә т е р н ә. Ибан Микушы.

Г ө р г ө р и. Шул да Үринә артыннан җөриме?

К ә т е р н ә. Җөрми нишләсен, җегет бит.

Г ө р г ө р и. (агач җанына барып). Никәл, җегет? Чык монда, нигә анда постың? (Агач артыннан чыккан Микуш­ка.) Нишләп җөрисең монда? Сиңа әйтәм, әллә ишетми­сеңме?

М и к у ш. Ишетәм, Гөргөри дәй.

Г ө р г ө р и. Ишеткәч әйт, нишләп җөрисең монда? Минем җанга килдеңме?

М и к у ш. Җук, Гөргөри дәй.

Г ө р г ө р и. Кәтернә тутаң җанына килдеңме?

М и к у ш. Җук, Гөргөри дәй.

Г ө р г ө р и. Үринә җанына килдеңме? Ник дәшмисең?

М и к у ш. Әйе, Гөргөри дәй.

Г ө р г ө р и. Үринә җанына килгәч, нигә анда посып торасың? (Микуш дәшмәгәч.) Бар, бактың уздырып җөрмә. Үринә чыкмый урамга.

М и к у ш. Ник, Гөргөри дәй?

Г ө р г ө р и. Мин чыгармыйм.

М и к у ш. Ник, Гөргөри дәй?

Г ө р г ө р и. Синең белән җөрттерәсем килми.

М и к у ш. Ник, Гөргөри дәй?

Г ө р г ө р и. Син җебегән җегет. Җегет кеше бозау ке­бек ник-мик дип тормый ул. Бар, бар, җөрмә безнең ызба тирәсендә. (Китә башлаган Микушка.) Туктале, тукта. Кил әле монда. Җаратасыңмы син Үринәне?.. Әйт инде.

М и к у ш. Җаратам, Гөргөри дәй.

Г ө р г ө р и. Бик җаратасыңмы?

М и к у ш. Бик, Гөргөри дәй.

Г ө р г ө р и. Бик җараткач нишләргә җыенасың инде?

М и к у ш. Ничек инде нишләргә?

Г ө р г ө р и. Менә мин Кәтернә тутаңны бик җараткач, өйләндем.

М и к у ш. Мин әле уйлаганым җук, Гөргөри дәй.

Г ө р г ө р и. Синең өчен кем уйлый инде. Әниеңме?

М и к у ш. Мин дә уйлыйм инде анысы.

Г ө р г ө р и. Бар инде, алайса, Микуш, әйбәтләбрәк уй­ла. Аннары Үринә җанына килерсең, җарыймы?

М и к у ш. Җарый, Гөргөри дәй. (Чыга башлый да җа­ңадан әйләнеп керә.) Мин уйладым, Гөргөри дәй.

Г ө р г ө р и. Нәрсә уйладың, Микуш?

М и к у ш. Мин Үринә артыннан өйләнер өчен җөрим. Өйләнергә бакыт дип әни дә әйтә.

Г ө р г ө р и. Җакшы, Микуш, җакшы. Алайса, әниеңә әйт инде син, без Үринәне әүвәлгечә итеп, җоласына туры китереп бирәбез кияүгә.

М и к у ш. Нәстә соң ул әүвәлгечә җола?

Г ө р г ө р и. Синең әниең бик күпне белә. Аңардан со­ра, җарыймы?

М и к у ш. Җарый, Гөргөри дәй. (Китә.)

Г ө р г ө р и. Җарый, Микуш, җарый.

К ә т е р н ә. Җолаңа туры китереп, шуңа бирәсеңме инде Үринәне?

Г ө р г ө р и. Бирәм, ике дә уйламыйм.

Ү р и н ә. (тәрәзәне ачып). Мин барыбер сез тапкан кияүгә чыкмыйм.

Г ө р г ө р и. Җап тәрәзәне.

К ә т е р н ә. Бигрәк быламык шул инде бу Микуш. Әнисенә бераз да окшамаган, бигрәк быламык.

Г ө р г ө р и. Бүтән кияүләрең бик җакшы инде. Ташла­дылар да киттеләр кызларыңны. Җакшымы, җаманмы, әүвәлгечә итеп, җола буенча бирәм Үринәне. Бетте-китте…

К ә т е р н ә. Җола да җола, дисең… Үзең беләсеңме сун ул җоланы?

Г ө р г ө р и. Бөтен кешене дә үзең кебек надан дип уй­лама.

К ә т е р н ә. Шул надан белән җәшисең бит әле.

Г ө р г ө р и. Шуңа җәшим дә инде. Күпне белсәң, бер көн дә тотмаган булырыйм. (Җыр тавышы ишетеп.) Кем ул матур итеп безнеңчә җырлый?

К ә т е р н ә. Мәтүш Бәчкәсе түгелме сун?

Г ө р г ө р и. Ул да көтүдәме? Үринә тирәсендә җөриме?

К ә т е р н ә. Җөри инде, җөри, барысы да җөриләр. Әйдә, керәбез.

Г ө р г ө р и. Тукта!.. (Җырны тыңлый.) Монда килә. (Читкәрәк китеп. Кәтернәне чакыра.) Кил мондарак. (Кой­ма чатына посалар.)

Б ә ч к е. (җырлап керә).

Күлдә балык җөзәдер лә,

Су салкынын сизәдер, ай, сизәдер;

Авылыбызда бер чибәр бар,

Үзәгемне өзәдер, ай, өзәдер.

Әкрен кирәк, ипләп кирәк

Ишетергә сандугач сайрауларын.

Кара шомырт чәчләре лә

Шомарадыр тараса, ай, тараса;

Утларымны җибәрәдер

Бер җылмаеп караса, ай, караса.

Әкрен кирәк, ипләп кирәк

Ишетергә сандугач сайрауларын.

Җырлап-җырлап та Үринәнең нурлы йөзен күрү бәхетенә ирешә ал­магач Бәчке җырлый-җырлый моңаеп китә башлый.

Г ө р г ө р и. (җәшеренгән җиреннән чыгып). Әй, Бәчке, туктале, тукта…

Б ә ч к е. Исәнмесез, Гөргөри дәй.

Г ө р г ө р и. Сине күргәнче исән идем әле болай, дәлше ничек булыр. Син Үринә җанына килдеңме? Әйтмә, әйтмәсәң дә күренеп тора. (Тәрәзәгә карап кычкыра.) Үринә… Үринә, сиңа әйтәм!.. (Өйдән бернинди тавыш ишетел­мәгәч.) Җоклаган, урамга чыгармаганыем, үпкәләп җоклаган. Нигә чыгармадың дип ник сорамыйсың? Әйтермен. Син миңа шуны әйт, җаратасыңмы Үринәне? Оялма, әйт.

Б ә ч к е. Җаратам..

Г ө р г ө р и. Чынлап җаратасыңмы, болай гынамы?

Б ә ч к е. Болай гына җаратмыйлар инде.

Г ө р г ө р и. Маладис! Кыз — синеке.

Ү р и н ә. (тәрәзәне ачып). Мин барыбер аңарга кияү­гә чыкмыйм.

Г ө р г ө р и. Җокламаган икән. Чык әле монда, чык, чык…

Ү р и н ә. Чыкмыйм.

Г ө р г ө р и. Кәтернә, кайда минем чыбык?

Б ә ч к е. Кирәкми, Гөргөри дәй.

Г ө р г ө р и. Нәрсә кирәкми, Үринә кирәкмиме?

Б ә ч к е. Аны әйтмим… Мин үзем…

Г ө р г ө р и. Нәрсә үзең?.. Үзең җырлап карадың бит. Чыкмады бит. Үринә!.. (Кәтернәгә.) Бар, алып чык. (Кә­тернә капкадан кереп киткәч.) Син, Бәчке, оялма, җегет бул. Җырлавың ошады. Үзебезчә җырладың.

Б ә ч к е. Мин әрбакыт үзебезчә җырлыйм.

Г ө р г ө р и. Маладис. (Капкадан чыккан Үринәнең ку­лыннан тотып.) Утыр шушы эскәмиягә. Син дә утыр, Бәчке. Беркая да китмисез, шушында гына сөйләшәсез… Әйдә, Кәтернә. (Кәтернәне җитәкләп, чыбыгын сөйрәп кереп китә.)

Б ә ч к е. Нишләгән ул Гөргөри дәй?

Ү р и н ә. Белмәдеңмени, сизмәдеңмени? Мине сиңа кияүгә бирә. Җырлавың бик ошады бит.

Б ә ч к е. Син нигә миннән көләсең, Үринә?

Ү р и н ә. Син нигә минем арттан йөрисең? Җаратмыйм мин сине. Җырласаң да җаратмыйм. Җырлаганыңны әти җарата, аңа өйлән. Мине урамга чыгармый… Син килгәч, чыгарды. Мин барыбер сиңа кияүгә чыкмыйм.

Б ә ч к е. Мин бит әле сиңа, миңа кияүгә чык, дип әйт­кәнем җук.

Ү р и н ә. Алай булгач, ник килдең?

Б ә ч к е. Җаратканга.

Ү р и н ә. Әллә бүтән сүз белмисең дэме?

Б ә ч к е. Беләм.

Ү р и н ә. Белсәң, әйт бүтән сүз.

Б ә ч к е. Әйтәм.

Ү р и н ә. Әйт, нигә әйтмисең?

Б ә ч к е. Миң сине җаратам, Үринә.

Ү р и н ә (көлә). Җырлап та күрсәт инде. Булгач бул­сын.

Б ә ч к е. Җырлап та күрсәтәм. (Җырлый.)

Кара бөдрә чәчкәйләрең

Шомарадыр тарасаң, ай, тарасаң;

Җөрәгемә җал буладыр, ай,

Бер җылмаеп карасаң, ай, карасаң.

Әкрен кирәк, ипләп кирәк

Ишетергә сандугач сайрауларын.

Ү р и н ә. Җырлавын әйбәт җырлыйсың да, тик әллә кайчангы җырлар. Искереп беткән җырлар.

Б ә ч к е. Җыр искерми, Үринә.

Ү р и н ә. Син мине өйрәтмә, җарыймы… Син Җаграптан куркасыңмы?

Б ә ч к е. Нигә мин аңардан куркыйм?

Ү р и н ә. Ул синнән көчлерәк.

Б ә ч к е. Булса соң…

Ү р и н ә. Ул да мине җарата.

Б ә ч к е. Җаратса соң…

Ү р и н ә. Ул сиңа әйтсә, Үринә җанында җөрмә, дисә?

Б ә ч к е. Дисә суң…

Ү р и н ә. Син нәстә дип әйтәсең?

Б ә ч к е. Ә син нәстә дип әйтәсең?

Ү р и н ә. Мин нәстә дип әйтәмме? Мин болай дип әй­тәм… (Сикереп тора да җөгереп чыгып китә.)

Г ө р г ө р и (капкадан атылып чыгып). Үринә!.. Борыл кәзер үк!.. (Үринә борылмагач.) Кәтернә!.. (Капкадан чык­кан Кәтернәгә.) Бар, алып кайт кызыңны. Әгәр дә кайтмаса, үзең дә кайтма. Аналы-кызлы икәү бергә гүләйт итеп җөрерсез.

Б ә ч к е. Гөргөри дәй…

Г ө р г ө р и. Син тик тор. (Кәтернәгә.) Бар!.. Мә чы­быкны! (Кәтернә чыбыкны сөйрәп чыгып киткәч.) Син җегетме? Җегет булгач, кызлар белән шулай сөйләшәләрме?

Б ә ч к е. Җәшләр сүзен тыңлап тору килешми инде, Гөргөри дәй.

Г ө р г ө р и. Тыңларлык сүзегез булдымы сун сезнең?..  Җырлавың әйбәт. Кыз — синеке. Качып бер җиргә китә алмас. Син нигә аңа, кияүгә чык, дип әйтмәдең? Үзең җаратам дисең? Үзең кияүгә чык, димисең.

Б ә ч к е. Ничек инде…

Г ө р г ө р и. Җаратасың икән — өйләнәсең, җаратмыйсың икән — җөрмә. Аңладыңмы?

Б ә ч к е. Аңладым, Гөргөри дәй.

Г ө р г ө р и. Ашыкма, әле мин бөтенесен дә әйтеп бе­термәдем. Җиңел генә өйләнмәкче буласың, ә? Җу-ук… Шәли-иш… Мин, беләсең килсә, кызым Үринәне әүвәлгечә итеп, җоласына китереп кияүгә бирәм. Беләсеңме җоланы?

Б ә ч к е. Кем белә инде аларны, Гөргөри дәй?

Г ө р г ө р и. Әүвәлеге җырларны беләсең ич.

Б ә ч к е. Аларын җырлап торалар бит аның.

Г ө р г ө р и. Беләсеңме, Бәчке? Мин сине җаратам. Син ат кебек эшлисең. Эшләгән кешене җаратам мин. Тик, ни инде, Үринәне әүвәлегеләр җоласы белән бирәм. Син үзең белмәсен, берәр карчыктан сора. Үзем әйтер идем дә, җарамый. Әти кеше бит мин.

Б ә ч к е. Әүдәки әби белә микән?

Г ө р г ө р и. Кая инде ул! Белгәнен дә оныткан. Палый карчык белән сөйләшеп кара син, Бәчке. (Үринәне җитәк­ләп кайтып кергән Кәтернәгә.) Бар, өйгә кертеп биклә.

Кәтернә белән Үринә кереп китәләр.

Б ә ч к е. Гөргөри дәй, әллә әүвәлегеләр кызларны бик­ләп тотканнармы?

Г ө р г ө р и. Син мине тикшермә, Бәчке кияү. Үринәне аласың килсә, мин әйткәнне эшлә. Сау бул, Бәчке кияү.

Бәчке китә.

Кәтернә (капкадан чыгып). Оятка калдырасың син мине. Бозау җитәкләп җөргән кебек кыз җитәкләп җөрергә…

Г ө р г ө р и. Кыз җитәкләп җөрисең килмәсә, кыз тап­мыйлар аны. Ничә кыз табып, бер җегет юк.

К ә т е р н ә. Мин кызларымны җилдән тапмадым. Үзең кайда идең?

Г ө р г ө р и. Күп сөйләмә! Бар, кер, кызыңны җаның­нан җибәрмә.

К ә т е р н ә. Үзең дә кер.

Г ө р г ө р и. Әйткәнне тыңла.

К ә т е р н ә. Бигрәк җауызландың, Гөргөри. Алай тү­гел идең. Аерым җоклый башладың.

Г ө р г ө р и. Синең җанга җатсам, уйларга мишәйт итә­сең. Үринәне кияүгә бирәбез дә, кочагыңнан да чыкмам.

К ә т е р н ә. Шулай итәрсең, җарыймы, Гөргөри? (Гөргөригә сыена.)

Г ө р г ө р и (Кәтернәне иркәләп алганнан соң). Булды, булды, җитте, бар. Мин дә кәзер керәм. (Кәтернәне озата да утыргычка утыра. Офыктан тәгәрәп чыккан түгәрәк ай­га карап әкрен генә җыр суза. Ул башлаган җырны кем­дер дәвам итә. Үрбаш авылы кызы Анук икән. Аның җы­рын Гөргөри сихерләнеп тыңлый. Менә Анук үзе дә күренә. Бөтен урамны бер итеп җырлап килә.)

Урман авызлары — тарлар авыз,

Агач башы — сары балавыз.

Вак балыклар уйный

Агыйделнең җәмле суында.

Сагынган да саен күрешергә

Җырак булыр безнең арабыз.

Вак балыклар уйный

Агыйделнең җәмле суында.

Анукка каршы Җаграп килә.

Җ а г р а п. Прибет, Анук!.. (Анук, аның сәламен дә алмыйча, җырын өзмичә җулын дәвам итә. Җаграп аның җулына төшә.) Мине ишетмәдең мәллә? (Анук игътибар итмәгәч.) Нишлисең син, ә?

А н у к. Ишетмисеңмени, җырлыйм ич.

Җ а г р а п. Мин синең җырлаганыңны ишетәм. Син ник мине күрмисең?

А н у к. Менә күрдем ич инде.

Җ а г р а п. Нигә исәнләшмисең?

А н у к. Исәнләшәсем килми.

Җ а г р а п. Ник килми?

А н у к. Үринә белән исәнләш. Син бит аның җанына киләсең чаба-чаба. Аңа өйләнергә җөрисең, ди. Дөресме?

Җ а г р а п. Дөрес булса, нәстә?

А н у к. Өйлән инде, өйләнеп кара.

Җ а г р а п. Көнләшәсеңмени?

А н у к. Бик исем китте. Барыбер минем кулга кала­сың.

Җ а г р а п. Ничек калам?

А н у к. Гөргөри дәй Үринәне сиңа бирми.

Җ а г р а п. Кемгә бирә?

А н у к. Синнән әйбәтрәккә.

Җ а г р а п. Кем инде ул миннән әйбәтрәк?

А н у к. Койрыклы җен. Җөрмә монда, әйдә су буена.

Җ а г р а п. Бармыйм.

А н у к. Ник?

Җ а г р а п. Куркам.

А н у к. Кемнән?

Җ а г р а п. Синнән.

А н у к. Мин шундый куркынычмыни?

Җ а г р а п. Җук.

А н у к. Алайса, ник куркасың?

Җ а г р а п. Миңа өйләнергә кирәк. Болай җөреп туй­дым.

А н у к. Ник миңа өйләнмисең?

Җ а г р а п. Сиңа өйләнергә җарамый миңа.

А н у к. Ник?

Җ а г р а п. Без икебез дә бер төсле. Синең белән җөрергә генә әйбәт. Мин Үринәгә өйләнәм, синең белән җөрермен. Үринә — көндәлеккә, син — кешелеккә.

А н у к. Нәстә-ә-ә?

Җ а г р а п. Кил әле монда, нәстә икәнен әйтәм.

А н у к. Барыбер үптермим. (Үзе Җаграп артыннан бара. Агач артында аның чытлыкланып көлгәне ишетелә. Аннан, чыркылдый-чыркылдый чыгып йөгерә.)

Җаграп рәшәткә җанына килеп сызгыра. Аның сызгыруына Гөргөри сызгырып җавап бирә. Җаграп аптырап җак-җагына карана да тагын сызгыра. Гөргөри дә сызгыра. Шулай берничә тапкыр сызгырышкач, Җаграп Гөргерине күреп алып, аның җанына килә.

Җ а г р а п. Прибет, Гөргөри дәй.

Г ө р г ө р и. Арумы, Җаграп, арумы?

Җ а г р а п. Үринә кайда, Гөргөри дәй?

Г ө р г ө р и. Өйдә.

Җ а г р а п. Нигә чыкмый?

Г ө р г ө р и. Чыгасы килмидер.

Җ а г р а п. Бар әле, чакырып чык әле.

Г ө р г ө р и. Минме?

Җ а г р а п. Сиңа әйткәч, син инде, Гөргөри дәй.

Г ө р г ө р и. Оялмыйсыңмы?

Җ а г р а п. Җук, Гөргөри дәй.

Г ө р г ө р и. Шулай шул — сезнең нәселегез белән оят­сыз нәсел. Шалапутлар.

Җ а г р а п. Син безнең нәселгә тимә, Гөргөри дәй.

Г ө р г ө р и. Тисәм, ни диярсең?

Җ а г р а п. Кызыңны алсам, киявең булам бит…

Г ө р г ө р и. Кызымны бирсәм, киявем булырсың.

Җ а г р а п. Кәзер кызларны атасыннан сорап тормый­лар, Гөргөри дәй. Бар, чакыр инде, ату китәм бит.

Г ө р г ө р и. Сау бул.

Җ а г р а п (рәшәткә җанына килеп кычкыра). Үринә-ә!

Тәрәзә ачыла, анда Үринәнең башы күренә. Кәтернәнең кулы аны тартып ала да, тәрәзәне җабып куя.

Җ а г р а п. Чыгармыйсызмыни кызыгызны минем җан­га, Гөргөри дәй?

Г ө р г ө р и. Җук, Җаграп, җук.

Җ а г р а п. Кемгә чыгарасыз?

Г ө р г ө р и. Кем әүвәлегеләр җоласын үтәп өйләнә кы­зыма — шуңа.

Җ а г р а п. Ничек була инде ул әүвәлегеләр җоласы?

Г ө р г ө р и. Беләсең килсә, сораш.

Җ а г р а п. Кемнән?

Г ө р г ө р и. Кемнәр белә — шулардай.

Җ а г р а п. Син беләсеңме?

Г ө р г ө р и. Чамалыйм.

Җ а г р а п. Өйрәт.

Г ө р г ө р и. Җук инде. Кыз да миннән, өйрәтү дә мин­нән булмый. Үзең өйрәнеп кил.

Җ а г р а п (Гөргөрине күтәреп алып, рәшәткә багана­сына утырта). Бигрәк җиңел икәнсең син, Гөргөри дәй.

Г ө р г ө р и. Куркытма, җарыймы? Атаң да минем бе­лә булышып караганые — оттырды.

Җ а г р а п. Ничек оттырды?

Г ө р г ө р и. Кәтернә тутаң минеке булды.

Җ а г р а п. Алай булгач, синең безгә бурычың бар, Гөргөри дәй. Түлә. Чыгар Үринәне.

Г ө р г ө р и. Чыгармыйм.

Җ а г р а п. Алайса, үзем кереп алам. (Капкага бара.)

Г ө р г ө р и (капкага аркылы төшеп). Кермисең, Җаграп.

Җ а г р а п. Керәм, Гөргөри дәй. (Гөргөрине читкәрәк этеп, капкадан кереп китә.)

Г ө р г ө р и (тәрәзәгә барып). Кәтернә, биклә ишекне! (Үзе тиз генә капкадан кереп китә.)

Ишегалдында шау-шу. Беравыктан капкадан арты белән чигенә-чигенэ Җаграп чыга. Аның артыннан ау мылтыгын Җаграпка төзәгән Гөргөри чыга.

Г ө р г ө р и. Атам! Күтәр кулларыңны!

Җ а г р а п. Гөргөри дәй, дураканибәләй.

Г ө р г ө р и. Дәшмә, атла!

Ү р и н ә (тәрәзәдән башын тыгып, чыркылдап көлә). Ат, әти, ат! Атып җык!

К ә т е р н ә (икенче тәрәзәдән башын тыгып). Гөргөри, җүләрләнмә! (Җаграп белән Гөргөри чыгып киткәч, Үринәгә.) Син нигә көләсең, җүләр баш?

Ү р и н ә. Җаграп дер-дер калтырый.

К ә т е р н ә. Шундый ул әтиең. Син аның буена кара­ма. Җалгыш атып җибәрмәсә җарарые. Барысы да синең аркада, җүләр баш.

Ү р и н ә. Мин нәстә эшләгән?

К ә т е р н ә. Әллә ничә җегет белән җөрисең.

Ү р и н ә. Мин җөрмим ич, алар җөри.

К ә т е р н ә. Барысы белән дә хихылдап сөйләшәсең. Кара аны, атаңның колыгы үзе белән. Син инде сабый ба­ла түгел, җегетләрнең күңелеңә җакынын сайлап ал да, шуның белән генә җөр. Менә мин әтиеңне сайлап алдым­да, аңа чыктым.

Ү р и н ә. Нигә син бәләкәй буйлы җегет сайладың?

К ә т е р н ә. Аның каравы, җөрәге зур аның. Атаң кебек җегет дөнҗада җук ул. Әй, аның җегет чакларын күр­сәң!.. Һай, безнең җәш чаклар… (Җырга күчә.)

Үрбаш буйкайлары ла, ай, наратлык,

Ай, Үрбаш буйлары,

Наратлыкка бадиян тараттык.

Колык-пигыльләрен лә, ай, белмәдек,

Ай, Үрбаш буйлары,

Чибәр булган өчен лә җараттык.

Үрбаш урамнары ла, ай, пыяла,

Ай, Үрбаш буйлары,

Басканнар ла саен ла уала.

Сезнеңкәйләр белән җәшлегебез

Ай, Үрбаш буйлары ла,

Җырлаплар ла, гөрләп лә уза ла. (Кинәт мылтык атылган тавышка сискәнеп куя.) Бетер­де!.. Үтерде!..

Үринә тәрәзәдән сикереп тешеп, рәшәткә аша сикереп чыгып чаба. Беравыктан Гөргери белән Кәтернә керә. Гөргөри мылтыгын иңбашына аскан.

К ә т е р н ә. Нишләдең син, Гөргөри?

Г ө р г ө р и. Аттым тегене!

К ә т е р н ә. Кемне?

Г ө р г ө р и. Талга кунган ала карганы. Чебешләрне чүп­ләп бетерде, кәхәр. Вәт син, ә, этеп җибәреп кереп киткән була. Керерсең, бар! Җабыгыз тәрәзәләрне, сүндерегез утны.

Ут сүнә. Ут җанганда инде көн туган, төш вакыты җиткән. Палый карчыкны җитәкләп Бәчке керә.

П а л ы й. Кая аппарасың син мине?

Б ә ч к е. Үзең әйттең бит, әүвәлегеләр җоласы белән кызны җаучыларга кирәк, дидең.

П а л ы й. Җаучыламыйча булмый, җаучыламыйча бул­мый. Кызны җаучылап алырга кирәк. (Җаучы җырын җырларга керешә.)

Ай, килдек без, килдек без,

Иделләрне кичеп килдек без…

Б ә ч к е. Ашыкма, Палый әби. Анысын Гөргөри дәйләргә баргач җырларсың. Атла инде тизрәк.

П а л ы й. Җибәр, үзем дә җөри алам мин.

Б ә ч к е. Тизрәк, эшкә китәсем бар.

П а л ы й. Нәстә нитәсең бар?..

Б ә ч к е. Эшкә китәсем бар. Әбәдкә генә кайттым.

П а л ы й. Нәстә апкайттым, дисең?

Б ә ч к е. Әйдә инде, атла инде…

П а л ы й. Кая аппарасың син мине?

Б э ч к е (Палыйның колагына кычкырып). Әйттем бит инде.

П а л ы й. Оныттым.

Б ә ч к е. Син Үринәне җаучыларга барасың.

П а л ы й. Кем ул Үринә?

Б ә ч к е. Гөргөри дәй кызы.

П а л ы й. Анысы кем?

Б ә ч к е. Әйттем ич инде. Радионып.

П а л ы й. Памилия белән сөйләшмә. Әтисе ни исемле?

Б ә ч к е. Микипар.

П а л ы й. Микипар Гөргөриенең кызын җаучыларга бараммы?

Б ә ч к е. Әйе инде.

П а л ы й. Кемгә?

Б ә ч к е. Миңа, дидем бит инде.

П а л ы й. Син кем әле?

Б ә ч к е. Әйттем ич инде.

П а л ы й. Оныттым.

Б ә ч к е. Сабук Мәтүшенең Бәчкесе. Аңладыңмы ин­де? Онытма. Микипар Гөргөриенең кызы Үринәне Сабук Мәтүшенең Бәчкесенә җаучыларга барасың. Онытмассың­мы, Палый әби?

П а л ы й. Җук, җук.

Б ә ч к е. Мин киттем, алайса…

П а л ы й. Кит, кит…

Б ә ч к е. Нишләргә беләсеңме инде?

П а л ы й. Өйрәтмә. Исемең ничек дидең әле?

Б ә ч к е. Бәчке, Бәчке, Бәчке… Сабук Мәтүшенең Бәч­кесе.

П а л ы й. Булды, булды… Бар, кит. Кич утынымны җарып китәргә онытма. (Бәчке чыгып киткәч, кылтыйн-мылтыйн атлап Гөргөриләр капка төбесендәге утыргыч янына килә, утыра. Нәстәнедер исенә төшерергә тырыша.) Ничек иде сун әле?.. Җарый, монысыннан башлыйк. (Кул­лары белән капка, койма такталарын сыпырып ырым әйтә.)

Җиңгәй, җиңгәй җиң җылан,

Киртә астыннан чык, җылан.

Чагар булсаң, чак, җылан.

Башыңны чабарым,

Коерыгың кыярым,

Балауз каян җабышкан,

Чир тимәгән кешегә

Чир каян җабышкан? —

Чире-чоры җилгә-давылга.

Кара җылан, чык, җылан,

Җептән нәзек калырсың;

Бакыр җылан, чык җылан,

Җептән нәзек калырсың.

Гөргөриләрнең капкасы ачыла.

К ә т е р н ә (капкадан башын тыгып). Кем бар анда? (Җаучы карчыкны күреп, аптырап кала.) Палый түти, синме сун бу?

П а л ы й. Ә?

К ә т е р н ә. Синме, дим.

П а л ы й. Мин шул. Син — синме?

К ә т е р н ә. Мин. Кәтернә инде мин, Гөргөри катыны.

П а л ы й. Катынымы? Җакшы. Кил әле, утыр.

К ә т е р н ә. Әйдә, үзең өйгә кер.

П а л ы й. Җук, башта моннан башлыйк. (Җайлап кына утыра да, җыр белән нигә килгәнен сөйләп бирә.)

Кара сыерның ла, ай, мөгезләрен

Каерып та алырга килдек без лә,

Ай, килдек без.

Энекәйләреннән лә, ай, бер бәбкәсен

Аерып та алырга килдек без лә,

Ай, килдек без.

Син әүвәлеге җолаларны беләсең, диде. Миннән башка белүче калмаган икән авылда әүвәлеге җолаларны. Җау­чы булып килдем инде мин. Кемнән икәнне өегезгә кергәч әйтермен. (Кәтернәгә тотынып җыр әйтеп кереп китә.)

Әүдәкине кулларына күтәреп Җаграп керә. Утыргычка алып килеп утырта.

Ә ү д ә к и. И-и-и, рәкәт булды әле бу. Әллә тагын бер урам әйләндереп кайтасыңмы? Күптән күтәреп җөргәннәре җугые.

Җ а г р а п. Син мин әйткәннәрне, үзең белгәннәрне эш­лә. Мин сиңа машина алып бирәм, белдеңме, Әүдәки әби.

Ә ү д ә к и. Җук, машина кирәкми миңа. Күрше Үләнкәләрнең машинасын урлап киткәннәр, ди. Кәзәмә бер арба печән чабып бирсәң җарар.

Җ а г р а п. Чабабыз аны, Әүдәки әби. Мин сиңа сыер алып бирәм, белдеңме.

Ә ү д ә к и. Әүвәлегеләр җоласы, диме Гөргөри?

Җ а г р а п. Шулай ди шул.

Ә ү д ә к и. Әүвәлегеләр җоласын миннән җакшы белү­че җук инде. Җаучылаудан башлана инде. Элегрәк заман­да җыры да барые.

И утырыр үрдәк лә, айлар утырыр,

Оясына мамык та тутырыр ла,

Нинди хәбәрләр лә, ай, кайтыр, ди дый

Җегет көтеп кенә утырыр ла,

Ай, утырыр.

Җ а г р а п. Син элекке заманны миңа сөйләмә, Әүдәки әби. Боларга сөйләрсең. Син миңа Үринәне алып бир.

Ә ү д ә к и. Кай арада үсеп җитәләр диген. Мин әле си­нең бабаңның бабасын хәтерлим. Башсыз кеше иде. Син дә башсызмы?

Җ а г р а п. Син мине тикшермә, Әүдәки әби.

Ә ү д ә к и. Ничек инде тикшермә… Мин нинди кешегә кыз җаучылаганны белергә тиеш.

Җ а г р а п. Әйбәт җегет мин. Авылда бер дигән.

Ә ү д ә к и. Бабаңның бабасы да шулай әйтәе. Бабаң да башсызые. Кушаматыгыз ничек әле сезнең?

Җ а г р а п. Кушаматыбыз җук безнең.

Ә ү д ә к и. Кушаматсыз керәшен керәшен түгел ул. Җабалакмы әле кушаматыгыз?

Җ а г р а п. Кушамат түгел ул — Җабалак.

Ә ү д ә к и. Нәстә сун?

Җ а г р а п. Памилия…

Ә ү д ә к и. Җабалак дигән памилия жук керәшендә.

Җ а г р а п. Ябалаков Евграф Трофимович мин. Пас­портта шулай.

Ә ү д ә к и. Бозма керәшен исемнәрен. Җабалак Топыйның малае Җаграп син, белдеңме?

Җ а г р а п. Сайгун Җабалак дип тә җөртәләр әле.

Ә ү д ә к и. Нәстә ул Сайгун?

Җ а г р а п. Үзем дә белмим инде.

Ә ү д ә к и. Кушаматыңны белергә кирәк. Исемеңне онытсаң да, кушаматыңны онытма. Менә мин беләм. Кәзә­ безнең кушамат. Бабамның әтисенә кушканнар. Әллә каян мамыклы кәзә алып кайткан булган. Мамыклы кәзә сыер­дан җакшы, дип сөйләп җөргән. Шуннан…

Җ а г р а п. Әби, өйләренә кертеп биримме?

Ә ү д ә к и. Туктале, капкадан кергәнче нишлиләр иде әле?

Җ а г р а п. Анысы нәстәгә инде, карап тормыйлар ич.

Ә ү д ә к и. Ә-ә-ә, син карап торганга гына үтисеңмени җоланы? Җоланы кеше карап торсын өчен генә эшләми­ләр. Башсызлар шул сез, башсызлар. Сезгә кыз җаучылау да гонак. Илтеп куй мине өемә.

Җ а г р а п. Әүдәки әби, алай итмә инде. Кәзәңә печән чабасы да бар.

Ә ү д ә к и. Бер кәзәлек кенә печән табармын.

Җ а г р а п. Әүдәки әби…

Ә ү д ә к и. Җарый. Мине оятка калдырсаң, кара аны. Җабалак дип тормам. Кертеп куй өйләренә. (Җаграп аны кулларына күтәргәч.) Тукта… Сезнең нәсел эш эшләргә җаратмый. Катыныңны ничек асырарсың? Аның эшләгә­ненә җәшәрсеңме?

Җ а г р а п. Мин балыкчылар бригадасы төзим, Әүдәки әби, Милиун сумлык балык тотачакбыз, белдеңме?

Ә ү д ә к и. Төшер. Тоткач җаучыларбыз.

Җ а г р а п. Нәстә инде син, Әүдәки әби? Ышан инде.

Ә ү д ә к и. Җарый инде, әйдә, алып кер.

Кереп китәләр. Үринә керә, аңа Микуш ияргән.

Ү р и н ә. Син нәстә көпә-көндез миңа җабышып җөрисең?

М и к у ш. Үринә…

Ү р и н ә. Үринә инде, җә, Үринә.

М и к у ш. Үринә.

Ү р и н ә. Әти сиңа нәстә әйтте, җөрмә безнең ызба җа­нында.

М и к у ш. Үринә…

Ү р и н ә. Кит, диләр сиңа!

М и к у ш. Үринә…

Ү р и н ә. Синең белән җөрмим мин, җөрисем килми.

М и к у ш. Ник, Үринә?

Ү р и н ә. Җуаш җегетләрне җаратмыйм. Беләсеңме шуны?

М и к у ш. Белмим, Үринә…

Җаграп (капкадан чыгып). Белмәсен, өйрәтәм мин сине. Тай моннан. (Микушның җакасыннан эләктереп, чит­кә алып ыргыта. Микуш торып, Үринә җанына килгәч.) Нәстә, җитмәдеме әллә?

М и к у ш. Үринә…

Җ а г р а п (Микушның изүеннән алып). Күрсәтәм мин сиңа Үринәне!

Ү р и н ә (Җаграпның кулына асылынып). Җибәр!..

Җ а г р а п. Нәстә, әллә аны җаклыйсыңмы?

Ү р и н ә. Җибәр! (Җаграп Микушнын изүен ычкындыр­гач.) Бар, кит, Микуш.

Микуш башын иеп чыгып китә.

Җ а г р а п. Микушны җаратасың мәллә?

Ү р и н ә. Нигә көчең белән мактанасың?

Җ а г р а п. Җөрмәсен, көче булмагач, кызлар җанын­да.

Ү р и н ә. Әгәр дә синнән көчлерәк сине кыйнаса?

Җ а г р а п. Кыйнап карасын.

Ү р и н ә. Мактанчык. Үзең кичә әтидән курыктың.

Җ а г р а п. Курыкмадым. Синең өчен генә. Бүтән бул­са, болгап ыргытаем.

Ү р и н ә. Балыгыңны тотмыйча, урамда нишләп җөрисең?

Җ а г р а п. Ә син бел минем нишләп җөргәнемне.

Ү р и н ә. Нигә җылмаясың?

Җ а г р а п. Ә син бел минем нигә җылмайганны.

Ү р и н ә. Бик беләсем килми әле. Сау бул.

Җ а г р а п. Ашыкма.

Ү р и н ә. Ашыкмаска. Мин эштәге кеше. Әбәдкә генә кайттым. Кара, нигә җылмаясың син әллә ничек итеп?

Җ а г р а п. Нигә җылмайганны ызбагызга кергәч кү­рерсең.

Ү р и н ә. Әллә җүләр инде син? (Капкадан кереп китә.)

Җ а г р а п. Җүләрме, акыллымы — минем кулыма элә­гәсең. (Шатлыгыннан җырлап ук җибәрә.)

Бара идем урам буйлап, җаный, дөя җигеп,

Бер кыз бала дәшеп калды шунда, җаныем, дип.

Мин аңарга әйткән идем, җаный, алмаем, дип,

Муеныма асылынды, җаный, калмаем, дип.

Җаумый җаңгыр, төшми кояш, җаный, пич башына,

Беркая да китмэенчә, җаный, тор каршымда.

Г ө р г ө р и (сәнәк күтәреп кайтып керә. Җаграпның җырлап торуын сәнәгенә таянып тыңлый да.) Бәчке син­нән матуррак җырлый.

Җ а г р а п. Прибет, Гөргөри дәй. Мин бит син әйткән­не эшләдем, Гөргөри дәй.

Г ө р г ө р и. Нәстә эшләдең?

Җ а г р а п. Әүдәки әби сездә.

Г ө р г ө р и. Нишли ул анда?

Җ а г р а п. Әүвәлегеләр җоласы, дидеңме? Әүдәки әби­дән дә әүвәлегерәк кеше бармы безнең ауылда? Җук. Ул син белмәгәннәрне дә белә.

Г ө р г ө р и. Шуннан ни?

Җ а г р а п. Шуннан шул — синең алдыңда синең кия­вең басып тора, Гөргөри дәй. (Гөргөри ашыгып капка­дан кереп китә.)

Җаграп канәгать булып көлеп кала. Атылып Гөрпинә керә, Җаграпны күреп, каршына «җөзеп» бара.

Г ө р п и н ә. Син мондамыни әле, Сайгун Җабалак? Нәстә син минем улым Микушыма бәйләнәсең, ә? Күзеңне төр­теп тишәм бит, Сайгун Җабалак.

Җ а г р а п. Нәстә син?

Г ө р п и н ә. Мин нәстә түгел, мин — Гөрпинә тутаң, белдеңме? Минем улым Микушым җуаш булгач та аны кыйнарга җарый дип белдеңме?

Җ а г р а п. Бар әле, кит әле моннан.

Г ө р п и н ә. Китәрмен мин сиңа, Җабалак Топый ма­лае.

Җ а г р а п. Бар, кайт та иреңә бәйлән. Ул синнән кур­кып тора.

Г ө р п и н ә. Син миннән курыкмыйсыңмы? Шуңа улым Микушны кыйныйсыңмы? (Җодрыгын Җаграпның борын төбендә уйнатып.) Менә моны күрәсеңме?

Җ а г р а п. Кит, диләр сиңа!

Г ө р п и н ә. Кәзер китәм мин сиңа, Сайгун Җабалак. (Бик оста итеп Җаграпка тибеп ала. Җаграп кычкырып сыгылып төшә.) Тагын кирәкме, Җабалак? (Тагын тибеп алырга чамалаганда Җаграп аның аягыннан эләктереп ала. Гөрпинә дөнҗа селкетеп кычкырырга тотына.) Кара­выл, үтерәләр! (Икенче аягыннан галушын салып, Җаг­рапны шуның белән җаңаклый. Үзе һаман кычкыра.) Ка­равыл!.. Үтерәлә-әр!..

Пәрдә.

 

ИКЕНЧЕ ПӘРДӘ

 

Пәрдә Гөрпинәнең «Каравыл… Үтерәләр!» диван тавышы белән ачы­лып китә. Капкадан Гөргөри чыга. Тәрәзәләр ачыла. Анда Кәтернә, Үринә, Палый башлары күренә. Гөргөри килеп Җаграпка җабыша. Гөрпинәне аның кулыннан тартып ала.

Г ө р г ө р и. И-и-их син… Кыз-катын белән сугышып җатасыңмы?

Җ а г р а п. Мин түгел, Гөргөри дәй, ул үзе…

Г ө р п и н ә. Җаңгалама, Җабалак. Матур гына итеп сезгә килә идем, Гөргөри, менә шушы урында Җабалак Топыйның малае тора. Исәнме, мин әйтәм, Җаграп улым, нишләп торасын, монда, дим. Матур гына итеп әйттем. Ул, үтерәм мин синең улың Микушны, ди. Алай җарамый, мин әйтәм, Җаграп. Ә ул нәстә әйтә? Уди атсуда, дип урысчалап әйтә. Нәстә, мин урысмыни аңа? Мин әйтәм, алай җа­рамый, Җаграп, дим. Ул сүгенде.

Җ а г р а п. Җаңгалама. (Торып кагына.)

К ә т е р н ә. Әй, Җаграп, Җаграп, үзең җаучы җибәр­гәнсең. Үзең безнең җорт каршында сүгенеп торасың.

Җ а г р а п (Кәтернә каршына аксый-аксый барып). Сүгенмәдем, Кәтернә ти, сүгенмәдем.

Г ө р г ө р и. Бар, кит моннан, Җаграп. Җакшы чакта.

Җ а г р а п. Сүгенмәдем мин, Гөргөри дәй. Мин вапшы сүгенә белмим. Ул үзе мине тибеп җыкты.

Гөрпинә көлә башлый. Ана бүтәннәр кушыла.

Г ө р п и н ә. Гөрпинә типкәнгә җыгылдыңмы?

Җ а г р а п. Ул бит тибә белеп типте.

Г ө р п и н ә. Җылап җибәр инде, җылап җибәр, Җабалак.

Җ а г р а п. Җиттеме сиңа, җукмы. (Гөрпинәгә таба килә.)

Гөрпинә, Әнә, күрдегезме, әнә, күрәсезме?

Г ө р г ө р и. Алып чыгам мылтыкны, Җаграп. Бар, кит!

Җ а г р а п. Китәм, китәм. Тик белегез, әйтеп китәм. Ишет, Үринә, син дә. Син барыбер минеке булачаксың. (Аксап чыгып китә.)

Г ө р п и н ә. Җабалак. Җилкенгән була. Җә, инде исәнләшик. Исәнме-саумы, Гөргөри? Исәнме-саумы, Кәтер­нә? Син исәнме, Үринә? Ә Палый карчык монда нишләп җөри?.. Исәнме, Палый ти?

П а л ы й. Нәстә дисең?

Г ө р п и н ә. Саумы, дим.

П а л ы й. Син кем сун?

Г ө р п и н ә. Әй, саңкай карга. (Утыргычка барып уты­рып.) Кил әле, утыр әле шушында Гөргөри.Чык әле мон­да, Кәтернә. (Гөргөри утыргач, җыр башлый. Кәтернә белән Палый чыгып тыңлап торалар.)

Чәчләремне биштән дә лә үрерләр идем,

Чәчен биштән үргән дә лә, айлар, димәсләр.

Ай, сезләрнең өчен дә лә үләрләр идем,

Сезнең өчен үлгән дә лә, айлар, димәсләр.

П а л ы й. Алай җырланмый ул җыр. Безнең заманда алай җырланмые, болай җырланае. (Җырлый.)

Кара сыерның ла, ай, мөгезләрен

Каерып та алырга килдек без лә,

Ай, килдек без.

Энекәйләреннән лә, ай, бер бәбкәсен

Аерып та алырга килдек без лә,

Ай килдек без.

Г ө р п и н ә. Син, Палый ти, онытып бетергәнсең инде. Безнең калыкта алай җырламыйлар.

П а л ы й. Син, мине өйрәтмә, җәме. Әүвәлегедән шу­лай җырлана.

Г ө р п и н ә. Җук, безнең калык алай җырламый.

Ә ү д ә к и (капкадан күренеп). Сез икегез дә дөрес җырламыйсыз.

Г ө р п и н ә (Әүдәкине күреп). Кодаем… Син нишләп җөрисең, Әүдәки ти? Җөри алмый идең ич инде.

Ә ү д ә к и. Торгыздылар менә. Урын бирегез. Кагыл, Гөргөри. (Утыра.) Сез икегез дә дөрес җырламыйсыз. Болай җырлана ул. (Җырлап күрсәтә.)

Җаварлар килгән җаңгырларны

Җаумаенча китәр димәгез;

Җаучыларга килгән кызыгызны

Алмаенча китәр димәгез.

П а л ы й. Алай түгел.

Ә ү д ә к и. Син тик тор, Палый. Мин кияүгә чыкканда син әле тумаган идең. Сезнең ишеләр тудылар да җыр­ларны бозып бетерделәр.

П а л ы й. Кем кызып китте? Үзең кызып киттең…

Ә ү д ә к и. Кызып киттең, димим, бозып бетердегез, дим. Колагың ишетмәгәч, җаучы булып килмиләр аны.

П а л ы й. Син әле аягың җөрмәгән килеш тә килгәнсең.

Г ө р п и н ә. Икегезне дә әйтер идем инде… Туктагыз әле, тукта, тукта, тукта… Нәстә дидегез әле сез? Нинди җаучы дидегез?

К ә т е р н ә. Менә Палый ти белән Әүдәки ти Үринәне җаучыларга килгәннәр.

Г ө р п и н ә. Ә?! Кемгә?!

Г ө р г ө р и. Җабалак Топый Җаграпы белән Мәтүш Бәчкесенә.

Г ө р п и н ә. Ә?!. Нәстә?!. Сез әле, саңкай карга белән чатан карга…

Г ө р г ө р и. Кызма, кызма, Гөрпинә, син үз җомышыңны әйт.

Г ө р п и н ә. Җомыш? Нинди җомыш? Син минем нишләп җөргәнемне аңламадыңмыни?

Г ө р г ө р и.Аңлавын аңладык та…

Г ө р п и н ә. Аңласагыз, шул… Минем Микушымнан да җакшы җегетне дөнҗадан эзләп-эзләп тә…

П а л ы й. Җарый, алай, кем… Кем әле синең исемең?

Г ө р г ө р и. Гөргөри, Палый ти, Гөргөри.

П а л ы й (Кәтернәгә). Син Үринәме әле?

Ә ү д ә к и. Җәп-җәш башыңнан башың эшләми. Кәтернә ул, Кәтернә бит ул. Үртәми кызы Кәтернә.

П а л ы й. Шулай бугай шул. Шулай итәбез инде, бо­лай булгач. Кызның әти-әнисе каршы килмәде, дибез. Бү­ген кич, эш беткәч, үзе килсен… Кем әле аның исеме?

Г ө р г ө р и. Бәчке инде, Бәчке.

П а л ы й. Шул бугай шул. Мин киттем инде, алайса, кем… (Китә.)

Г ө р п и н ә. Кит, бар, кит, саңкай карга.

Ә ү д ә к и. Кешегә алай әйтергә җарамый, Гөрпинә.

Г ө р п и н ә. Җарамагач, нигә җөрисең ике җөз җәшеңә җиткән килеш. Кешесе кеше булса. Җабалак малае­на.

Ә ү д ә к и. Тик тор… Каян чыккан ул олыларга каршы сүз әйтү. Җабалакка ни булган? Карап торсаң — гәүдәсе бар. Ир булгач, аның гәүдәсе дә кирәк. Башсызын баш­сыз инде дә. Кәзер бөтенесе дә башсыз инде. Кич белән килсен, дисеңме. Гөргөри?

Г ө р г ө р и. Сөйләштек инде, Әүдәки ти.

Ә ү д ә к и. Мине кайсыгыз илтеп куя сун өемә?

Г ө р п и н ә. Ничек килдең шулай китәсең инде.

Ә ү д ә к и. Тик кенә тор, диләр, Айгыр Ычтапый Гөрпинәсе. Илтеп куй, Гөргөри.

Г ө р г ө р и. Кәтернә, алып чык әле бәләкәй арбаны.

Ә ү д ә к и. Җук, җук, аңарга утырып җөрсәм, эчәклә­рем селкенә, күтәреп кенә илт.

Г ө р г ө р и. Бигрәк кадерле җаучы булып чыктың әле, Әүдәки ти. Кил, әйдә. (Әүдәкине күтәреп ала.)

Г ө р п и н ә. Миңа ни дидең, Гөргөри?

Г ө р г ө р и. Кич килсен Микушың, кич… үзе килсен. Киттек, Әүдәки әби.

Ут сүнә. Ут кабынганда кич җиткән. Урамнан Анук җырлап үтеп бара.

А н у к. Ышкаплар, ышкаплар, ай, өстендәй,

Карточкасы ышкаплар өстендәй.

Гөрли күгәрчен, гөрли күгәрчен,—

Бодайлар сибәрсең;

Кеше читләтер дә, син читләтмә,

Ыригым синең өстәлдәй.

Гөрли күгәрчен, гөрли күгәрчен,

Бәлки лә, сөярсең.

Җ а г р а п (Анукка каршы килеп). Прибет, Анук. (Анук, аның сәламен дә алмыйча, җырын өзмичә, җулын дәвам итә. Җаграп аның җулына төшә.) Нәстәле син гел кыланасың?

А н у к. Кыланмыйм ич, җырлыйм ич.

Җ а г р а п. Ишетәм җырлаганыңны. Ник мине күрми­сең?

А н у к. Менә күрдем ич инде.

Җ а г р а п. Нигә исәнләшмисең?

А н у к. Исәнләшәсем килми.

Җ а г р а п. Ник килми?

А н у к. Нәстә, Үринә эләкмәгәч, тагын мин кирәк булдыммы?

Җ а г р а п. Кем әйтә, эләкмәде, дип?

А н у к. Эләкмәячәк. Гөргөри дәй барыбер сиңа бир­мәячәк Үринәсен.

Җ а г р а п. Ә мин аңардан сорап та тормыйм.

А н у к. Әй, әй, әй, сөйләгән була. Әүдәки әбине күтә­реп җөргәнеңне белмиләрме әллә?

Җ а г р а п. Мин җүри генә.

А н у к. Ничек инде җүри генә?

Җ а г р а п. Гөргөри дәй кызымны бирәм, дип, әйткәч, кызыңны алмыйм, дип китәм дә барам.

А н у к. Әй, әй, әй, сөйләгән була. Үринәне эзләп җөрисең бит инде.

Җ а г р а п. Җук, Анук, Ябалаков Евграф Трофимович кызлар эзләп җөри торган җегет түгел ул. Кызлар үзләре аны эзлиләр.

А н у к. Алайса, нигә монда болганасың сун?

Җ а г р а п. Болганасым килгәнгә. Кая барасың?

А н у к. Су буена.

Җ а г р а п. Нишлисең анда?

А н у к. Җегетләр эзлим.

Җ а г р а п. Нәстә-ә-ә? Эзләтермен мин сиңа!

А н у к. Миндә синең ни эшең бар?

Җ а г р а п. Мужыт, мин сине җаратамдыр.

А н у к. Нәпесең зур икән.

Җаграп (агач артына ишарәләп). Кил әле монда.

А н у к. Бармыйм.

Җ а г р а п. Кил, диләр.

А н у к. Бармыйм, диләр.

Җ а г р а п. Нәстә, син дә җалындырасыңмы? Ачуымны китерсәгез, Пәнәчегә барырмын да Бираны алып кайтыр­мын, җөрерсез җылап ..

А н у к. Кайтмагаең.

Җ а г р а п. Килмисеңмени?

А н у к (Җаграпка ияреп). Бер тапкыр гына барам, башка бармыйм.

Агач артына посалар. Анукның чыркылдаганы ишетелә. Менә ул агач артыннан атылып чыга да җөгерә.

Җ а г р а п. Әй, кая качтың? Кил монда. (Агачка сөя­леп кала.) Әллә шул Анукка гына өйләнергә инде? Үринәсе чибәррәк шул, кахәр. (Җырлап җибәргәнен сизми дә кала.)

Әкрен кирәк, ипләп кирәк

Ишетергә сандугач сайрауларын…

Сәхнәнең икенче читендә Бәчке күренә. Өченче яктан Микуш керә.

Җ а г р а п (аларны күреп). Әй, килегез әле монда!

М и к у ш. Әгәр дә кулың белән кагылсаң, таш алам да бәрәм.

Б ә ч к е. Мин синнән курыкмыйм, Җаграп.

Җ а г р а п. Курыкмасаң, кил. Килегез кил, тимим. (Җегетләр сагаеп кына килгәч.) Никәл, җегетләр?

М и к у ш белән Б ә ч к е. Җакшы.

Җ а г р а п. Үринә җанына килдегезме?

Б ә ч к е. Син кем җанына килдең сун?

Җ а г р а п. Җәле, әйбәтләп кенә сөйләш әле. Мин әй­бәтләп сөйләшәм бит. Мин дә Үринә җанына килдем. Гөргөри дәй әллә ниләр уйлап чыгара бит. Сезне дә әллә Гөргөри дәй чакырганмы? Әйтегез инде, нәстә җәшергән була­сыз?

Б ә ч к е. Чакырган.

Җ а г р а п. Син Палый әбине җаллаган идеңмени?

Б ә ч к е. Җалласа ни булган?

Җ а г р а п. Җә инде, эрәтләп сөйләш инде. Настроениемне бозма инде. Нишләтергә җыена икән Гөргөри дәй? Өчебезне җыеп әйтә инде, мин Үринәне Җаграпка бирәм, дип әйтәчәк инде. Сез нишлисез инде? Сез миңа ачу сак­ламагыз, җарыймы? Туйга акча җыясы була инде. Җегет­ләр, әйдәгез, бригат оештырабыз. Эчтирләт тотып, киласын унар меңнән сатсак, бер КамАЗ эчтирләттән, белдеңме, күпме җыябыз?

М и к у ш. Эстирләт түгел, килкә дә тоттырмый әле сиңа.

Җ а г р а п. Нәстә-ә? Менә күрерсең. Бригат оештырып, моторлы луткы белән җәтмә сатып алабыз да… Керегез минем бригатка, җегетләр. Көймәне син сатып ал, Микуш, җәтмәне Бәчке алыр.

Б ә ч к е. Син нәстә аласың?

Җ а г р а п. Мин бригадир булам ич инде.

Б ә ч к е. Акылың котмы?..

Җ а г р а п. Хулиган син, Бәчке. Менә Микуш, ичмасам, жегет. Бар, Микуш, өеңә кайт, җөрмә бу хулиган белән. Писталит сатып алдым әле мин, җегетләр. Җегерме сигез патрон сыя көпшәсенә. Бер атканда бүрене үтереп була, белдегезме?

Үринәнең җырлаган тавышы ишетелә. Өчесе дә тораташ булып катып талалар. Гөргөри ызбасының тәрәзәсе ачыла. Анда Үринә. Җегетләр тын да алмый аның җырын тыңлыйлар.

Кара урманнарның, ай, уртасында

Карт имәннәр кистем күмергә.

Пар үрдәкләр йөзәдер әрәмәдә-күлләрдә, шул,

Җыен дуслар җыелышкач,

Чәчәк ата гөлләр дә, шул.

Узган гомерләрнең лә буйларында

Тату булсак иде лә без бергә.

Җыйдым җиләк, җыйдым җиләк,

Җиләктән кайтып киләм, шул,

Җир җиләге ничек тәмле —

Сезне дә шулай күрәм, шул.

Су буйларында ла йөри торгач,

Алтын тәңкә таптым — әлләли.

Җыйдым җиләк, койдым как

Бөрлегәннәре белән, шул,

Без йөрибез дус-ишләрнең

Бер дигәннәре белән, шул.

Алтын тәңкә безгә зур мал түгел,

Бер күрешүләре әллә ни.

Француз яулыклар киштәдә —

Бөклә дүрткә-бишкә дә, шул,

Сезнең белән күрешүләр

Кермәс инде төшкә дә, шул.

Үринә җырлап бетергәч, өчесе дә тәрәзә каршына барып, рәшәткәгә җабышалар. Өчесе дә бер аваз чыгаралар: «Үринә!..»

Ү р и н ә. Исәнмесез, җегетләр.

Җ а г р а п. Исәнме, Үринә.

Б ә ч к е. Никәл, Үринә.

М и к у ш. Арумы, Үринә.

Ү р и н ә. Нишләп җөрисез, ә?

Җ а г р а п. Без су буена барабыз.

Б ә ч к е. Мин синең җаныңа килдем, Үринә.

М и к у ш. Мин дә синең җаныңа килдем, Үринә.

Җ а г р а п. Алар түгел, мин синең җаныңа килдем, Үринә. Чык монда.

Ү р и н ә. Әти чыгармый шул.

Җ а г р а п. Әтиең үзе бит безне чакырткан.

Ү р и н ә. Әти чакырткач, әтине көтегез.

Б ә ч к е. Ул кайда?

Ү р и н ә. Алгы өйдә чәй эчә.

Капка артында Гөргөринең: «Җап тәрәзәне!»—дигән тавышы ишете­лә. Үринә тәрәзәне жаба. Капкадан Гөргөри чыга.

Г ө р г ө р и. Ә-ә-ә… Кияүләр. Никәлләрегез бар, кияү­ләр? Ник дәшмисез? Әрмиядэ начар өйрәткәннәр икән сез­не. Без солдат чакта генералны: «Здравие желаю, тавариш генерал!» — дип кычкырып каршы алаек.

Җ а г р а п. Син генерал түгел бит, Гөргөри дәй.

Г ө р г ө р и. Генерал булмагач, ник килдегез?

Б ә ч к е. Ник чакырттың, Гөргөри дәй?

Г ө р г ө р и. Палый карчыкны син җибәрдеңме?

Б ә ч к е. Мин.

Г ө р г ө р и. Палый карчык нәстә әйтте?

Б ә ч к е. Кич белән Гөргөриләргә бар, диде.

Г ө р г ө р и. Килдеңме?

Б ә ч к е. Килдем.

Г ө р г ө р и. Нишләп мин чакыртыйм инде, шулай бул­гач? Үзең килгәнсең ич. Миңа сезнең берегез дә кирәкми. Өчегезгә дә мин кирәк.

М и к у ш. Үринә кирәк.

Г ө р г ө р и. И-и-и, Микуш та монда икән. Сиңа Үринә кирәкмени? Кәзер чакырабыз Үринәне, чакырабыз. (Кычкырып.) Кәтернә!.. Кәтернә!..

К ә т е р н ә (тәрәзәне ачып). Иске киемнәрне кимим, ди.

Г ө р г ө р и. Кидер!.. Ә сез, җегетләр, рипититсия ясый торыгыз.

Җ а г р а п. Рипититсия? Нәстә ул?

Г ө р г ө р и. Барыгызның да җаучылары килдеме? Кил­де. Мин берсенә дә атказ бирмәдем. Барысы да әүвәлегеләр җоласы белән әйбәт итеп сөйләштеләр. Инде кәзер үзегез җарышасыз.

Б ә ч к е. Ничек җарышабыз?

Г ө р г ө р и. Ничек икәнен әйтермен, Бәчке кияү. Җарыш була. Шул жарышта кем җиңә, кыз да шуңа була.

Г ө р п и н ә (әллә кайдан атылып чыгып). Андый жола җук.

Г ө р г ө р и. Син монда нишләп йөрисең? Мин сиңа ки­лергә әйттемме?

Г ө р п и н ә. Үзем килдем. Андый җола җук. Җегетләрне җарыштыра торган җола җук бездә.

Г ө р г ө р и. Сездә булмаса, бездә бар.

Г ө р п и н ә. Сез керәшен түгелмени? Андый җола җук. Интектермә Микушны.

Г ө р г ө р и. Алып кит, алайса, Микушыңны.

Г ө р п и н ә. Китмим, алып китмим. Андый җола җук.

Җ а г р а п. Җук андый җола, Гөргөри дәй. Җарыштыра торган җола җук.

Г ө р г ө р и. Син нәстә белер-белмәс кычкырасың? Көрә­шәсең килмимени Микуш белән, куркасыңмыни?

Җ а г р а п. Ә-ә… Көрәшергәмени? Алайса, бар андый җола!

Г ө р п и н ә. Кычкырма, Җабалак! Җук! Ышанмасагыз, Палый белән Әүдәкине алып килегез. Алар да әйтер, җук андый җола.

Г ө р г ө р и. Палый, дисеңме? Әүдәки, дисеңме? Бары­гыз әле, кияүләр, тиз генә алып килегез әле.

Б ә ч к е. Мин алып килмим.

Г ө р г ө р и. Үзеңә кара, Бәчке кияү, мин җалынмыйм. Җаграп, син алып киләсеңме?

Җ а г р а п. Киләм, Гөргөри дәй, киләм. Бар андый җо­ла. (Китә.)

Г ө р г ө р и. Ничек соң, Бәчке кияү? Оттырасың бит, бар тизрәк.

Бәчке теләр-теләмәс кенә чыгып китә.

Г ө р п и н ә. Киттек, Микуш, бу тиле Гөргөри белән кода булганчы…

М и к у ш. Мин китмим.

Г ө р п и н ә. Микуш!.. Кемгә әйтәм. Сине Җабалактан кыйнатыр кәлем җук. Бик исем китте Үринәләренә. Аның кебекләрне мин Пәнәчедән олавы белән төяп кайтам.

Г ө р г ө р и. Төя, Гөрпинә, төя.

Микушны җитәкләп Гөрпинә чыгып китә. Үринәне җитәкләп капкадан Кәтернә чыга.

К ә т е р н ә. Түзеп-түзеп торам да, Гөргөри…

Г ө р г ө р и. Шуннан нишлисең инде, Кәтернә ти?

К ә т е р н ә. Артыгын кыланасың.

Г ө р г ө р и. Артыгын кылансам, нишлисең инде, Кә­тернә ти?

К ә т е р н ә. Кешеләрне көлдереп…

Г ө р г ө р и. Кешеләр көлсә, нишлисең инде, Кәтернә ти?

К ә т е р н ә. Котыртма мине.

Г ө р г ө р и. Котыртсам, нишлисең инде?..

К ә т е р н ә (кинәт җомшап). Нишлисең дип… Үринә бит… Кызың…

Г ө р г ө р и. Аңа ни булган?

Ү р и н ә. Катышмыйм мин синең уеныңа.

Г ө р г ө р и. Мин уйнамыйм.

Ү р и н ә. Нигә киерттегез боларны?

Г ө р г ө р и. Алар безнең киемебез булган. Исеңә тө­шерер өчен. Шушы киемне киеп кияүгә бер чыккач, шул киемеңне сандыгыңа салып, ирең белән аерылмый яшәр өчен. Апаңнар кимәде, хәзер әтисез бала үстерәләр. Ише­теп кал, әтисез бала үстерәләр. Тагын бер тапкыр әйтәм: әтисез бала үстерәләр.

Ү р и н ә. Син тапкан кияүгә барыбер чыкмыйм.

Г ө р г ө р и. Башта киявен табыйк әле, аннары карар­быз.

Әүдәкине күтәреп Җаграп килеп керә.

Ә ү д ә к и. Нишләтәсең инде тагын, нишләтәсең, баш­сыз?

Җ а г р а п. Әүдәки әби әйтә, андый җола бар, ди. Әйдә, Гөргөри дәй, кайсысы белән көрәшим? (Җиңнәрен сызга­на.)

Г ө р г ө р и.Ашыкма, Җаграп, ашыкма.

Җ а г р а п (Үринә каршына килеп, сокланып карап тора). Үринә-ә-ә!

Ү р и н ә. Нәстә күзеңне акайттың?

Җ а г р а п. Минеке буласың. Бәчке белән Микушны мин аны икесен бер җулы…

Б ә ч к е (Палыйны җитәкләп керә). Әйдә инде, атла инде тизрәк, Палый әби.

П а л ы й. Тукта, кума. Кем син?

Б ә ч к е. Бәчке ич инде, бүген җаучыладың ич инде…

П а л ы й. Кемне җаучыладым?

Б ә ч к е. Үринәне җаучыладың ич инде.

П а л ы й. Җаучылагач, тагын кая алып барасың?

Б ә ч к е. Менә бит, Гөргөри дәй…

Г ө р п и н ә (Микушны җитәкләп керә). Ә, бездән баш­ка гынамы? Җук андый җола.

Ә ү д ә к и. Нинди җола сөйлисез?

Г ө р п и н ә. Менә Гөргөри уйлап чыгарган. Әүвәлегеләр җоласы, ди. Менә бу малайларны көрәштерергә җыена. Кайсы җыга, Үринәне шуңа бирәм, ди. Бармы андый кө­рәштерә торган җола кый өчен? Әйт, булганмы?

П а л ы й. Нәстә турысында сөйләшәсез анда?

Г ө р п и н ә (Палый җанына очып килеп). Гөргөри малайларны көрәштереп җарыш җасый. Билгеле инде, ул Җабалак Топый малае минем Микушымны җыга.

М и к у ш. Нәстә инде син, җыкмаган бит әле.

Г ө р п и н ә. Тик тор, ичмасам, ул Җабалакны җыгып буламы?

Г ө р г ө р и. Син җыктың бит әле…

П а л ы й. Нәстә сөйләшәсез анда?

Г ө р п и н ә. Андый җола җук. Кыз өчен көрәштерә торган җола җук.

Ә ү д ә к и. Күпне белмә, Гөрпинә, миннән узып… Мин әйтсәм бар дип, була. Мин кияүгә чыкканда син әле тума­ган даең. Әйт, Гөргөри, нәстә монда?..

Г ө р г ө р и. Менә, Әүдәки әби, сез бит инде өчәүләп минем кызны җаучыладыгыз. Өчегезнең дә сүзен кире какмадым. Инде нишлим? Кызым берәү генә…

П а л ы й. Нәстә сөйлисез, миңа әйтеп сөйләгез.

Г ө р г ө ри (Палый җанына килеп). Кил әле, Палый ти, менә монда утыр әле. (Палыйны утыргычка Әүдәки янына утырта.) Җакшылап тыңла, Палый ти… Сез җаучылаган кыз берәү генә, дим, җегетләр өчәү, дим. Мин хә­зер аларны җарыштырам. Кем җиңә, кыз шуңа.

Г ө р п и н ә. Андый җола җук.

Ә ү д ә к и. Булгандыр ул, кәтерлим, колакка кереп кал­ган. Әүәлеге заманда кызлар өчен сугышканнар да бугай әле.

П а л ы й. Нишләгәннәр?..

Ә ү д ә к и. Әй-ә… Картайдың, Палый. Мин кияүгә чык­канда син әле курчак кына уйнап җатаең. Булган андый җола. Әйдә, Гөргөри, җарыштыр. Җарыштырсынмы, Па­лый?..

П а л ы й. Булган андый җола, булган.

Г ө р п и н ә. Җарый инде, җарый, җыелышып Җабалакка кыз бирәсез… Кара аны, кәрәмләшмә, Җабалак. (Палый белән Әүдәки уртасына кереп утыра.) Җөрисез инде шунда.

Ә ү д ә к и. Син дә җөрисең бит әле…

П а л ы й. Син кем әле?

Г ө р г ө р и. Башлыйбыз. Нык итеп карап торыгыз сез дә, түтиләр. Җәгез, кемнәрдән башлыйбыз?

Җ а г р а п. Миннән инде, Гөргөри дәй. Җә, җегетләр, кайсыгыз чыга?

Бәчке (чыгып). Аяк чалма.

Җ а г р а п. Сиңа аяк чалып тораммы, Бәчке? (Тогынышалар. Бераз торгач, Җаграп Бәчкене җыга. Бик горур кыяфәт белән Үринә каршыннан үтә.)

Г ө р г ө р и (Жаграпка). Җал итеп аласыңмы, кәзер үк көрәшәсеңме Микуш белән?

Җ а г р а п. Кәзер үк.

Г ө р г ө р и. Син, Микуш, көрәшеп торасыңмы Җаграп белән?

М и к у ш. Әни, көрәшимме?

Г ө р п и н ә. Күтәреп бәр шул Җабалакны, улым!

М и к у ш. Җарар, әни. (Үринә каршына барып.) Үринә, көрәшимме?

Г ө р г ө р и. Үринәне катнаштырма.

М и к у ш. Җарар, алайса. (Җаграп белән тотышалар. Һәм шунда ук Җаграп үзе дә сизмәстән сырты белән ки­леп төшә. «Ах» итәләр, билгеле. Гөрпинә бөтен дөнҗаны җангырата.)

Җ а г р а п. Дөрес түгел, дөрес түгел. Мин тотып өлгер­мәдем.

Г ө р г ө р и. Булды, булды. Бүтән чакта тотып өлгерер­сең, Җаграп. Кәзер инде Микуш белән Бәчке… Әйдәгез.

Микуш белән Бәчке алышалар. Алышу Бәчкенең җиңүе белән тә­мамлана.

Г ө р г ө р и. Ничек килеп чыкты инде бу? Бөтенесе дә берәр җыкты, берәр җыгылды.

Җ а г р а п. Җаңадан Гөргөри дәй.

Г ө р г ө р и. Җук инде, бүтән төрле җарышлар да бар. Кәзер берәм-берәм җырлыйсыз инде, җегетләр.

Җ а г р а п. Андый җола җук.

Г ө р п и н ә. Бар, бар!.. Әүвәлегеләр кыз өчен җарыш­каннар. Җарышканнармы, Әүдәки әби?

Ә ү д ә к и. Палый нәстә ди?

Г ө р п и н ә. Җарышканнар бит, Палый ти?

П а л ы й. Булган, булган…

Г ө р п и н ә. Башла, Гөргөри… Чык әле, Микуш улым. Җырлат, Гөргөри.

Г ө р г ө р и. Иң әүвәлеге җырны җырлап бир әле, җегет.

М и к у ш (җырлый).

Читлеккәен ачып, һай, тутый кош

Очырдым ла сезнең тарафка;

Асыл җаннарым да тәрәзәсен

Ачып куяр әле жаратса, әле җаратса.

Әй, Иганә буе, әй, Эләке,

Җан тәрәзен ачыр җаратса,

әле җаратса.

Искә төшсә, өзә, һай, үзәкне.

Зиһенемнең бетә эрәте,

әле эрәте.

Үзе булмаса да, һай, җанымда,

Күз алдымнан китми сурәте,

әле сурәте.

Әй, Иганә буе, әй, Эләке,

Күз алдымнан китми сурәте,

әле сурәте.

Г ө р г ө р и. Җарый. Кайсыгыз тагын?..

Җ а г р а п. Бәчке чыксын. Бәчке (җырлый.)

Ай, әле бик җырактан килдек без,

Җитмеш чакрым җулны үттек без;

Ак калфакның каралган чагы,

Ак калфакның каралган чагы—

Туганнарның таралган чагы.

Җитмеш чакрым җирне, һай, үттек без,

Бер күрешер өчен килдек без;

Ак калфакның табылган чагы,

Ак калфакның табылган чагы —

Туганнарның сагынган чагы.

Г ө р п и н ә. Бу әүвәлеге җыр түгел.

Г ө р г ө р и. Кайчангы җыр?

Г ө р п и н ә. Кайчангы икәнен белмим, әүвәлеге җыр түгел.

Б ә ч к е. Ул җырны, Гөрпинә ти, беләсең килсә, Илһам Шакиров сиксән ел инде җырлый.

Г ө р п и н ә. Җарый инде, алайса, ул җырлагач, әүвәлегедер. Җә инде, җә, Җабалак, син җырла.

Г ө р г ө р и. Син, Гөрпинә, тик кенә утыр, җарыймы? Җә, Җаграп…

Җ а г р а п. Әллә җырламас дип беләсезме? (Җырлый.)

Сандугачлар килгән безгә,

Китәрләр микән көзгә?

Урманда куак кына,

Без монда кунак кына, —

Кунак булып җөрибез.

Сандугачлар китәр көзгә,

Җамансу булыр безгә.

Урманда таллык кына,

Бу безгә шатлык кына,—

Шатлык белән җәшибез.

Г ө р г ө р и. Кара, өчегез дә җарыйсы гына җырлый­сыз икән. Кәзер биисез инде, җегетләр. Китер әле гарбунны, Кәтернә. Башладык, җегетләр, «Чабата» көенә.

Җегетләр аерым-аерым да, бергә дә бииләр, арыганчы бииләр дә чи­рәмгә җал итәргә утыралар.

Г ө р г ө р и. Җә, түтиләр, ничек минем кияүләр?

Г ө р п и н ә. Җабалак бии белми.

Җ а г р а п. Җиттеме, җукмы сиңа, Гөрпинә ти?

Ә ү д ә к и. Берсенә дә сүзем җук. Җарый. Тик менә безнең замандагыча түгел. Алай биемиләр иде безнең за­манда. Безнең заманда болай бииләр иде. Гөрпинә, Кәтернә, тотыгыз әле мине. Бастырыгыз әле җиргә. (Гөрпинә белән Кәтернә Әүдәкине култыклап алып җиргә бастыра­лар. Җыгылмасын өчен тотып торалар. Әүдәки аякларын боргалап биегәндәй итә.) Менә шулай бииләр иде безнең заманда, менә шулай итәләр иде. Менә шулай, менә шу­лай. Утыртыгыз урыныма.

Гөрпинә белән Кәтернә утырталар.

П а л ы й. Җук, Әүдәки ти. Алай итмиләр иде, болай итәләр иде. (Таягын биетеп күрсәтә.)

Г ө р п и н ә. Селкенмәгез әле ачу китереп… Гөргөри, әйт сүзеңне…

Г ө р г ө р и. Бу җулы да тигезләр. Бәчке әйбәтрәк әйбәтрәген…

Г ө р п и н ә. Җаклама Бәчкене. Гел шуны җаклыйсың.

Ә ү д ә к и. Җегетләрне биеттең дә, Гөргөри, кызыңның биюен күрмәдек бит әле. Җәле, күрсәтсен әле, кемне җаучылап җөрибез икән? Шулаймы, Палый?

П а л ы й. Нәстә дисең?

Ә ү д ә к и. Әнә Палый да шулай ди.

Г ө р г ө р и.Күрсәтербез аны, Әүдәки ти. Җәле, Үринә.

Ү р и н ә. Биемим.

Г ө р г ө р и. Кемгә әйтәм?!

Ү р и н ә. Мин бии белмим.

Г ө р г ө р и. Беләсең.

Ү р и н ә. Белмим.

А н у к. Уйна, Гөргөри дәй, үзем биеп күрсәтәм. (Ул әлегә хәтле капка төбесендәге җарышны агач артыннан күзәтеп торган иде.) Уйна. (Гөргөринең уйнаганын да көтмичә үзе җырлап, үзе биеп китә.)

Агыйдел суы тирбәлә

Уртасында сал булса;

Суга салсаң калкып чыгар

Безгә насыйп җар булса.

Их, тала, тала, тала,

Тала минем беләгем;

Нигә тала, нигә җана

Икән минем җөрәгем?

Талмас иде беләккәем,

Талдыручы булмаса;

Җанмас иде җөрәккәем,

Җандыручы булмаса…

Бии-бии дә чыгып җөгерә. Аңа Җаграп иярмәкче була да, «кияү» икәнлеге исенә төшеп, туктап кала. Анукның, кыланышы Үринәнең, дә кытыгын китерә, ул да сикереп чыгып такмак әйтә-әйтә бии.

Кара урманда бөрлегән,

Чәчәкләре бер дигән;

Нишләп җөрим берәү белән,

Сынап карыйм төрледән.

Их, тала, тала, тала,

Тала минем беләгем;

Нигә тала, нигә җана

Икән минем җөрәгем?

Талмас иде беләккәем,

Талдыручы булмаса;

Җанмас иде җөрәккәем,

Җандыручы булмаса.

Үринә биеп туктап, үз урынына утыра.

Ә ү д ә к и. Туй булды бит бу, Гөргөри. Туй булды бу, Кәтернә.

Г ө р г ө р и. Туй болай гына булмаячак, Әүдәки ти.

Ә ү д ә к и. Без җәш чакта…

Г ө р п и н ә. Җәш чагыңны аннары сөйләрсең, Әүдәки ти. Гөргөри, сүзеңне әйт.

Г ө р г ө р и. Әйтәм, Гөрпинә, әйтәм. Микушны курла­мыйм. Быламык дип йөри ием дә, түгел икән. Җаграп та җарыйсы, Бәчке дә әйбәт.

Г ө р п и н ә. Тагын Бәчкене данлыйсыңмы?..

Г ө р г ө р и. Мин үземә ошаганын данныйм, Гөрпинә. Җарый, тагын да җарыштырып карамакчыем да, калып торсын. Инде болай була. Калынны кайсысы күбрәк түли, кыз шуңа була инде.

Г ө р п и н ә. Нинди калын тагын?

Г ө р г ө р и. Әүвәлегеләр җоласы.

Г ө р п и н ә. Әллә ниләр уйлап чыгарма, Гөргери. Кәтернә, син нигә бер сүз дә дәшмисен? Нишли бу синең, лилипутың?

К ә т е р н ә. Мыскыл итмә, Гөрпинә, үзеңнеке да әллә кем түгел. Безнең Гөргөри бөтенесен дә белә. Ул ни әйтсә, шул булыр.

Г ө р п и н ә. Әйт, Гөргөри, нәстә ул калын дигәнең?

Г ө р г ө р и. Әнә, Әүдәки ти белән Палый ти әйтсен.

Г ө р п и н ә. Әйт, Әүдәки ти. Нәстә сөйли ул Гөргери?

Ә ү д ә к и. Бик белеп сөйли. Әүвәлегеләр кызны калын түләп алганнар.

П а л ы й. Булган андый җола, булган.

Г ө р п и н ә. Акча түләпме?

Ә ү д ә к и. Акча гына түгел.

Г ө р п и н ә. Нәстә, кызыңны сатып бирәсезмени, Гөр­гөри?

Г ө р г ө р и. Сатып бирмибез, җола кушканча бирәбез. Әүвәлегеләр шулай эшләгән.

Г ө р п и н ә. Алар күпме түләргә кушкан инде?

Г ө р г ө р и. Күпме икәнен әйтеп калдырмаганнар. Аны­сын үзебез әйтәбез.

Г ө р п и н ә. Күпме инде?

Г ө р г ө р и. Күп, Гөрпинә.

Г ө р п и н ә. Күпнең дә чиге була, Гөргөри.

Г ө р г ө р и. Акчасын кәзер түләсәгез, җарты милиун.

Г ө р п и н ә. Җарты милиун?!.

П а л ы й. Нәстә сөйләшәсез?

Г ө р п и н ә. Җарты милиун, ди…

П а л ы й. Нәстәгә җарты лимун?

Ә ү д ә к и. Тыңлап кына утыр, Палый. Болары безнең башка сыймый.

Г ө р г ө р и. Кәзергә генә шулай. Кәзер түләмәсәгез, әрбир каклары үскән саен калын акчасы да арта барыр. Мужыт, бер милиун булыр, мужыт, ун милиун.

Җ а г р а п. Ун милиун?!

Г ө р г ө р и. Ун милиун, Җаграп. Әзрәкме әллә? Шуның өстенә миңа эче җонлы тун, Кәтернәгә тышы җонлы тун.

Г ө р п и н ә. И-и-и, и-и-и…

Г ө р г ө р и. Ашыкма, Гөрпинә. Ике баш сыер, бер баш тана, сигез баш сарык.

Б ә ч к е (көлеп). Өстә, әйдә, Гөргөри дәй, өстә.

Г ө р г ө р и. Син көлмә, Бәчке, мин бит чынлап әйтәм. Шулар өстенә өч көпчәкле мотоцикл.

Г ө р п и н ә. Ходаем! Нишләвең, Гөргөри?..

Г ө р г ө р и. Синнән күбрәк тә тиеш әле, Гөрпинә.

Г ө р п и н ә. Анысы нигә инде?

Г ө р г ө р и. Телең бик әче. Синең киленең булып җәшәүләре, ай-яй!

Г ө р п и н ә. Җәшәп караганың җук бит, нигә мыскыл итәсең?

Б ә ч к е. Алай җарамый бит, Гөргөри дәй. Калын алыр­га җарамый.

Г ө р г ө р и. Кем әйтте җарамый дип? Өйрәндегез буш­ка кыз алып. Бушка алалар да биш көннән аерып җибә­рәләр. Бушка килгән нәрсәне ыргыту җәл түгел шул. Җук инде, түләп алып карагыз. Җаратасың икән, түләп ал.

Җ а г р а п. Закон бар, Гөргөри дэй. Мин беләм, бер үз­бәк сөйләде, закон бар, диде.

Г ө р г ө р и. Син законга өйләнерсең, җарыймы, Җаграп? Син, Микуш, нигә бер сүз дәшмисең?

Г ө р п и н ә. Ник дәшсен? Дәшерлек иттеңмени? Дәш­мибез, Гөргөри. Син әйткән акчага каладан бер олау мар­җа төяп кайтабыз. Әйдә, Микуш.

М и к у ш. Гөргөри дәй, син чыннан да чынлапмы?

Г ө р г ө р и.Чынлап, Микуш, чынлап.

Г ө р п и н ә. Әйдә, Микуш…

Ә ү д ә к и. Әй, күңелле генә утыраек, әллә нишләттең, Гөргөри. Бигрәк кыйбат.

Г ө р г ө р и. Минем кызым арзан түгел. Бер тиен дә төшмим. Уйлагыз, җегетләр, уйлаганнарыгыз иртәгә килеп әйтер.

М и к у ш. Мин уйладым, Гөргөри дәй.

Г ө р г ө р и. Нәрсә уйладың, Микуш?

М и к у ш. Мин риза.

Г ө р п и н ә. Микуш!..

Г ө р г ө р и. Ашыкма, Микуш. Ныклабрак уйла. Иртә­гә шушы вакытта әйтерсең. Бергәләп килегез.

Ут сүнә. Ут җанганда Җаграп керә, рәшәткә җанына килә, Анукның, җырлаганын ишетеп, агач янына барып сыена. Җырлап Анук керә.

Җ а г р а п (Анук җулына аркылы төшеп). Прибет, Анук. Нәстә, тагын исәнләшмисеңме, тагын мине күрми­сеңме?

А н у к. Син мине күрәсеңме сун?

Җ а г р а п. Күрәм.

А н у к. Син күргәч, шул җиткән.

Җ а г р а п. Кыланма инде.

А н у к. Нәстә, Үринә бик кыйбат булгач, арзан Анук җанына килдеңме?

Җ а г р а п. Мин килмәдем, син очрадың.

А н у к. Үринәгә акча алып килдеңме? Сыерың белән танаң кайда сун? Эләктеме инде Үринә? Син ул сораган әрбирләрне мәңге табасың җук.

Җ а г р а п. Көлмә. Ачуны китерсәң, балыкчылар брига­дасы төзим. Бер КамАЗ эчтирләт тотып салам да. Киласы унар меңнән… Кая барасың?

А н у к. Су буена.

Җ а г р а п. Көн дә, көн дә нишлисең анда?

А н у к. Көн дә, көн дә түгел, төн дә, төн дә…

Җ а г р а п. Төн дә, төн дә нишлисең?

А н у к. Сине көтәм.

Җ а г р а п. Мин килмимме?

А н у к. Килмисең шул.

Җ а г р а п. Сине Үринәдән артыграк җарата башлагач килермен, җәме?

А н у к. Җә. Сау бул.

Җ а г р а п. Тукта инде…

А н у к. Нишлибез?

Җ а г р а п. Син Үринәдән әйбәтрәк биисең, Анук.

А н у к. Мин аны син әйтмәсәң дә беләм.

Җ а г р а п. Су буенда нишләп утырасың, Анук?

А н у к. Аккан суга карап утырам.

Җ а г р а п. Ник?

А н у к. Кызык.

Җ а г р а п. Мин сине җарата башладым әле, Анук.

А н у к. Рәкмәт инде.

Җ а г р а п. Кил монда, Анук. (Агач артына чакыра.)

А н у к. Нишлибез анда?

Җ а г р а п. Беләсең ич инде.

А н у к. Оныттым.

Җ а г р а п. Җә инде, беләсең…

А н у к. Бер үпкәнең өчен — бер милиун. Ике үпсәң, өстәвенә ике сыер.

Җ а г р а п (рәкәтләнеп көлә.) Үтерәсең син, Анук.

А н у к. Үләсе көнең алда әле, Җаграп. Әнә, тәрәзәдән минем белән сөйләшкәнеңне катының карап тора.

Җ а г р а п. Ачуны китерсәләр, өйләнмәм дә әле. Тотармын да сиңа өйләнермен.

А н у к. Әгәр мин чыкмасам?

Җ а г р а п. Син чыгасың. Кил инде мондарак.

А н у к. Җук, Җаграп. Анда бармыйм. Үпсәң, менә шушында үп.

Җ а г р а п. Ничек инде. Үринә карап торса?..

А н у к. Торса тора инде.

Җ а г р а п. Әллә куркыр дип уйлыйсыңмы?

А н у к. Уйламыйм.

Җаграп аны кочаклап үбеп ала. Анук көлә-көлә чыгып жөгерә, Җаграп рәшәткә каршына килеп сызгыра.

Б ә ч к е (кереп). Мин монда, Җаграп.

Җ а г р а п. Ә-ә-ә, Бәчке. Прибет. Җә, алып килдеңме калын?

Б ә ч к е. Син алып килдеңме сун?

Җ а г р а п. Җә инде, җәшергән булма. (Микушны кү­реп.) Әнә бит килә. Монарда инде байлык. Әниең кайда, Микуш?

М и к у ш. Син бәйләнмә миңа. Таш белән алам да бә­рәм.

Җ а г р а п. Бәреп кара. Җыктым дигәч тә. Җалгыш кына җыгылдым мин. Әйдә, көрәшәбез. (Микушны эләк­тереп ала.)

Г ө р г ө р и (капкадан чыгып). Никәл, җегетләр?

Җ а г р а п. Прибет, Гөргөри дәй.

Г ө р г ө р и. Исәнме, исәнме… Җә, ни уйладыгыз? Син ни уйладың, Җаграп?

Җ а г р а п. Уйладым мин болай: көтәргә биреп тор Үринәне.

Г ө р г ө р и. Ничек инде көтәргә?

Җ а г р а п. Әҗәткә… Бурычка.. Өйләнгәч, түләрмен. Мин балыкчылар бригадасы төзим. Бер КамАЗ эчтирләт тотып сатам да… Килосы унар меңнән…

Г ө р г ө р и. Эчтирләтеңне саткач килерсең, Җаграп, җарыймы?

Җ а г р а п. Алайса, үзеңә кара, Гөргөри дәй. Үринәне бәхетсез итәсең килсә… Ул бит миннән башка берәүне дә җаратмый. Мине үлеп җарата.

Ү р и н ә (тәрәзәне бәреп ачып). Җаратмыйм! Җаратмыйм! (Тәрәзәне җабып куя. Тагын ачып кычкыра.) Җа­ратмыйм! (Тагын җаба.)

Җ а г р а п. Җаратма, әйдә, җаратма… Җарты милиун акчам булса, өйләнеп тормас идем әле. Әнә Бәчке өйлән­сен акча түләп…

Г ө р г ө р и. Җарый, булды. Җә, Бәчке?

Б ә ч к е. Син чынлап әйттеңме, Гөргөри дәй?

Г ө р г ө р и. Чынлап, Бәчке.

Б ә ч к е. Синең белән Үринә дә килештеме?

Г ө р г ө р и. Килеште.

Б ә ч к е. Калын түләсәм, чыгамы?

Г ө р г ө р и. Чыга.

Б ә ч к е. Үзе теләпме?

Г ө р г ө р и. Үзе теләп.

Б ә ч к е. Үринә үз теле белән әйтсен.

Г ө р г ө р и. Нәстә дип әйтсен?

Б ә ч к е. Әгәр дә Бәчке әти сораган калынны түләсә, үзем теләп Бәчкегә чыгам, дисен.

Г ө р г ө р и. Әй, Үринә! Үринә, дим!

К ә т е р н ә (тәрәзәдән). Нәстә инде тагын?

Г ө р г ө р и. Үринәне чакыр. (Үринә тәрәзәдә күренгәч.) Үринә, әйт, әгәр дә Бәчке әти сораган калынны түләсә, үзем теләп Бәчкегә чыгам, диген.

Ү р и н ә. Чыкмыйм.

Г ө р г ө р и. Үринә!..

Ү р и н ә. Чыкмыйм.

Г ө р г ө р и. Син нитмә, Бәчке, курыкма. Чыгарам мин аны.

Б ә ч к е. Җук инде, Гөргөри дәй. Шул чаклы калын түләп җаратмаган катын алып булмас.

Җ а г р а п. Дөрес, Бәчке. Пәнәчегә барабыз да үзебез сайлап алабыз.

Г ө р г ө р и. Бәчке! Мужыт, уйларсың, ә?

Б ә ч к е. Җук, Гөргөри дәй.

Г ө р г ө р и. Уйла әле, Бәчке, уйла әле.

Б ә ч к е. Җук.

Г ө р г ө р и. Җегет түгел икәнсең, Бәчке. (Микушка.) Җә, син нәстә?

М и к у ш. Мин — риза.

Г ө р г ө р и. Нәстәгә риза?

М и к у ш. Калын түләргә!

Г ө р г ө р и. Әниең әйтәме?

М и к у ш. Үзем.

Г ө р г ө р и. Акчаң шулай күпмени?

М и к у ш. Җук. Эшләрмен, көне-төне эшләрмен. Җыяр­мын. Көтсен генә Үринә. Ике-өч җыл көтсен генә.

Г ө р г ө р и. Әй, Үринә, ишетәсеңме?

К ә т е р н ә. Ишетә, ишетә.

Г ө р г ө р и. Нәстә ди?

К ә т е р н ә. Көтмим, ди.

М и к у ш. Көтмәсен. Мин барыбер калын алып киләм. Алып киләм дә сиңа бирәм, Гөргөри дәй, мә, дим.

Г ө р г ө р и. Шулай ук җаратасыңмыни Үринәне?

М и к у ш. Җаратам.

Г ө р г ө р и. Кәтернә!

К ә т е р н ә. Ишетә инде, ишетә.

Г ө р г ө р и. Алып чык монда.

К ә т е р н ә. Чыкмыйм, ди.

Г ө р г ө р и. Алып чык! Үзем кереп сөйрәп алып чыгам. (Бәчке белән Җаграпка.) Нәстә карап торасыз, җегетләр?

Җ а г р а п. Нишләрсең икән дип, Гөргөри дәй.

Г ө р г ө р и. Син әле нишлисемне белмисеңме, Җабалак? (Капкадан чыккан Үринәне кулыннан тотып Микушка бирә.) Ал, җегет. Кыз — синеке. (Үринәгә.) Карама Топый малаена. Җегет түгел ул. Җегет түгел алар. Китегез, китегез минем ызбам җаныннан.

Җ а г р а п. Син чамалап кына, Гөргөри дәй.

Г ө р г ө р и. Китегез. Мылтыгымны алып чыгам да, икегезне дә атып үтерәм.

Җ а г р а п. Бик исебез китте. Әйдә, Бәчке су буена.

Китәләр.

Г ө р г ө р и (Микушка). Син нәрсә җебеп торасың? Тот нык кына итеп, җараткач. Нык тот, җибәрмә.

Ү р и н ә. Калыны җук бит.

Г ө р г ө р и. Булыр. Кәтернәгә бер чәчәкле җаулык алып бирсә, шул җиткән. Киттек, Кәтернә.

Кереп китәләр.

М и к у ш. Үринә… Мин җаратам бит сине.

Ү р и н ә. Беләм ич инде… Җаграпны син чынлап җыктыңмы?

М и к у ш. Синең өчен мин, Үринә, дию пәриен дә җыгам.

Ү р и н ә. Мактанма инде.

М и к у ш. Менә күрерсең, Үринә, мин… Мин… Җаратырсың син мине…

Ү р и н ә. Мин сиңа җаратмыйм дигәнем дә җук.

М и к у ш. Җук шул, Үринә, җук шул.

Ү р и н ә. Җырла әле теге җырыңны.

М и к у ш. Кайсын, Үринә?

Ү р и н ә. Минем өчен җарышканда җырлаганны.

Микуш җыр башлый.

 

Пәрдә.

 

Әсәрнең тексты Туфан Миңнуллинның ун томлыгындагы нөсхәсенә нигезләнеп әзерләнде:

Миңнуллин Туфан. Сайланма әсәрләр, 10 томда, 4 том, 46-82 битләр. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2002.

 

Кулъязма “Гөргөри кияүләре” пьесасының баш бите. Первая страница рукописи “Зятья Горгори”.

ӘЛДЕРМЕШТӘН ӘЛМӘНДӘР

2 пәрдәле, 4 күренешле, пролог, интермедия һәм эпилоглы комедия

 

Күп йөргән, күпне күргән, дөньяның ачысын-төчесен татыган, ләкин күңел көрлеген югалтмаган авылым картларына багышлыйм.

 

КАТНАШУЧЫЛАР:

Ә л м ә н д ә р — Әлдермеш авылы карты, 91 яшендә.

И с к ә н д ә р — Әлмәндәрнең өлкән малае, 70 яшендә.

Ө м м и я — Искәндәрнең карчыгы, Әлмәндәрнең килене, 65 яшендә.

Х ә м д е б а н у — Әлдермеш авылы карчыгы, 70 яшендә.

Е в с т и г н е й — Әлмәндәрнең Антоновка авылындагы «знаком»ы, 85 яшендә.

Г ө л ф и р ә — Әлмәндәрнең улының оныгы, 17 яшендә генә.

Й ө з е м б и к ә — Әлмәндәрнең карчыгы, Гөлфирә белән бер яшьтә.

И л с у р — Әлдермеш авылының 5-6 яшьлек малае.

М а н с у р — Әлдермеш авылы егете, 18 яшендә.

Г а з р а и л — яше билгесез, ләкин карт икәне күренеп тора.

Ә җ ә л — ул да яшь түгел.

Ф ә р е ш т ә — Газраилнең секретаре.

 

Пролог

 

Беренче пәрдә ачыла. Ут икенче пәрдәне яктырта. Анда Җир шарының ике түгәрәккә бүленгән картасы эленеп тора. Карта каршына кулына күрсәткеч таяк тотып, Г а з р а и л баскан. Ул, авыз эченнән генә ниндидер аңлаешсыз бер көйне көйләп, картадан Әлдермеш авылын эзли. Таба алмагач, кинәт борыла да кесәсеннән телефон трубкасын тартып чыгара.

Г а з р а и л (телефон трубкасына). Сезме? Минем янга керегез.

Фәрештә керә.

Ф ә р е ш т ә. Тыңлыйм сезне, Газраил әфәнде.

Г а з р а и л (картага күрсәтеп). Нәрсә бу?

Ф ә р е ш т ә. Җир өстенең картасы.

Г а з р а и л. Җир өстенең картасы булгач, кайда монда Әлдермеш?

Ф ә р е ш т ә (картадан Әлдермеш авылын эзли). Әлдермеш… Әлдермеш… Әлдермеш… Шәһәрме ул, авылмы?

Г а з р а и л. Илле йортлы авыл булырга тиеш.

Ф ә р е ш т ә. Әлдермеш… Әлдермеш… Ул авыл Европаның көнчыгышында яки Азиянең көнбатышында булырга тиештер. Әлдермеш… Әлдермеш… Менә ул! Менә ул Әлдермеш!

Г а з р а и л (картадагы Әлдермешкә таягы белән төртеп). Кара син аны, әкәянни, кайда качып яткан.

Ф ә р е ш т ә. Әкәянни түгел, Газраил әфәнде, окаянный.

Г а з р а и л. Күп белмәгез! Барыгыз, бер мең биш йөз илленче номерлы әҗәлгә әйтегез, минем янга керсен.

Фәрештә чыгып китә. Бераздан Әҗәл керә.

Ә җ ә л. Мөмкинме?

Г а з р а и л. Кер әйдә. Хәлләрең ничек, Әҗәл?

Ә җ ә л. Ярыйсы.

Г а з р а и л. Эшсезлектән интекмисеңме?

Ә җ ә л. Тын алырга да вакыт юк, үзегез беләсез.

Г а з р а и л. Сиңа тагын командировкага китәргә туры киләчәк.

Ә җ ә л. Кай якка?

Г а з р а и л (таягы белән картадагы Әлдермешкә төртеп). Менә монда, Әлдермешкә!

Ә җ ә л. Анда кем бар?

Г а з р а и л. Әлмәндәр карт.

Ә җ ә л. Хәле начармыни?

Г а з р а и л. Киресенчә, җир җимертеп йөри.

Ә җ ә л. Алайса нигә?..

Г а з р а и л. Тыңла. Мин бүген җир өстендәге адәм балаларының исемлеген карап утырдым. Кулыма Әлдермеш авылында яшәгәннәрнең һәм яшәүчеләрнең исемлеге эләкте. Шунда күрәм ки: Әлдермеш авылында элек-электән туксаннан узып яшәгән берәү дә булмаган. Ә менә Әлмәндәр картка туксан бер. Ишетәсеңме, туксан бер! Нигә ул, бүтәннәрдән узып, бер ел артык яшәгән? Бу ни?! Миннән качып бер ел артык яшәргә аның ни хакы бар?! Кыскасы, хәзер үк Әлдермешкә юл тот. Ярты сәгать вакыт бирәм, Әлмәндәрне минем янга алып кил.

Ә җ ә л. Баш өсте. Әмер үтәлергә тиеш. Исеме ничек дидегез әле?

Г а з р а и л. Әлмәндәр. Әлдермештән Әлмәндәр.

Ә җ ә л. Биографиясе ничек?

Г а з р а и л. Картотека минем секретарем Фәрештәдә. Аңардан ал.

Ә җ ә л. Хушыгыз. Мин Әлдермешкә төшеп киттем.

Ут сүнә.

 

БЕРЕНЧЕ ПӘРДӘ

 

I КҮРЕНЕШ

 

Ут яна. Әлдермеш авылында Әлмәндәр картның ишегалды. Верстак. Верстак янында ышкыланган, ышкыланырга әзерләнгән такталар өеме. Ишегалдына өйнең ян тәрәзәләре караган. Койма буенда самолет трабына охшатып эшләнгән баскыч. Баскыч өстендәге мәйданчыкка тәхеткә охшатып әйләнгеч кресло куелган. Ул креслога менеп утырсаң, авыл күренә. Әлмәндәр өе яныннан юл уза. Ул юлдан авыл халкы үтеп йөри. Койма, капка, тәрәзә наличниклары, баскыч төрле төсләргә буялган. Барысы да Әлмәндәр картның кулы белән эшләнгән. Ут янганда Ә л м ә н д ә р карт верстак янында көйли-көйли такта ышкылый.

Ә л м ә н д ә р. Ала карга дигән, әй, асыл кош,

Тәүбә иттең мәллә очмаска?

Тәүбә итсәң дә син, мин итмәдем

Чибәр-чибәр кызлар кочмаска.

(Ышкылап бетергән тактасын верстакка сөяп куя да өйнең ишегалды ягына чыга торган тәрәзәсе янына килеп кычкыра.) Әй, кем бар өйдә, чәй чыгарыгыз! (Баскычтан менеп креслога утыра, җырын дәвам итә.)

Ала карга дигән, әй, асыл кош,

Кай имәнгә кунып сайрадың?

(Койма яныннан узучылар Әлмәндәргә сәлам биреп узалар. Әлмәндәр аларның сәламен рәхәтләнеп кабул итә. Кайберәуләре белән сөйләшә.)

Исән бит әле, Сәйфулла… Рәхмәт… Утырырга дигәндә утырабыз да аны… Эшкә ашыгасыңмы?.. Карале, Сәйфулла, бригадир Гаптерине күрсәң әйт, Әлмәндәр абый сиңа ахмак дип әйтте, диген. Мин үз гомеремдә кешегә андый сүз әйтмәдем, менә бүген әйтәм. Ни өчен, дисеңме? Үзе мине мыскыл итте. Эш бирми, син карт инде, рәхәтләнеп ял ит, ди. Сау бул, Сәйфулла, эшләрең уң булсын.

Ала карга дигән, әй, асыл кош…

Әйбәт, бик әйбәт, кызым. Һәй, Әлмәндәр бабаң әле синең туеңа барып чүгә-чүгә бииячәк. Кияүгә чыгарга җыенмыйм, дисеңме? Алай димә, кызым… Чишмәгә суга барасыңмы? Сау бул. Юлың уң булсын. Гомерең чишмә суы кебек ару булсын.

Ала карга дигән, әй, асыл кош…

(Кинәт кемнеңдер килгәнен күреп, урамга арты белән әйләнеп утыра.) Ә мин синең сәламеңне алмыйм. Син мине мыскыл иттең. Казанда укып кайткан да бригадир булган, имеш. Казанда укып кайткан булсам, мин әллә кем булыр идем. (Кинәт урам якка әйләнеп.) Ни дидең?.. Иртәгәме?.. Сарыклар абзарын ремонтларгамы?.. Рәхмәт, Габдрахман энем. Юкка гына Казанда укып кайтмагансың икән. Һәмишә шулай мәгънәле бул. (Шатланыбрак җырлый башлый.)

Ала карга дигән, әй, асыл кош,

Кай имәнгә кунып сайрадың?

Син сайрамасаң да, мин сайрадым —

Чибәр-чибәр кызлар сайладым.

(Урамда Хәмдебануны күреп.) Хәмдебану… (Тиз генә баскычтан төшеп, капканы ача.)

 Анда Хәмдебану карчык күренә.

Х ә м д е б а н у. Исәнлекме-саулыкмы, Әлмәндәр абзый.

Ә л м ә н д ә р. Шәп бит әле, Хәмдебану. Кая якка таба теркелдисең?

Х ә м д е б а н у. Шул, теркелдәрлек кенә калды инде. Менә чыккан идем.

Ә л м ән д ә р. Ишегалдына уз, Хәмдебану, сөйләшеп утырыйк. (Хәмдебану ишегалдына кергәч, капканы яба да бикләп үк куя.) Әйдә, түрдән уз, утыр.

Х ә м д е б а н у (такталарны күреп). Үзең бер генә дә тик тормыйсың, Әлмәндәр абзый. Тагын ни ясарга җыенасың?

Ә л м ә н д ә р (түбәтәен артка чигереп). Дача.

Х ә м д е б а н у. Ни дидең?

Ә л м ә н д ә р. Дача, Хәмдебану, дача! Казанга баргач, Искәндәрнең кызының кызы Казан читендәге бакчаларына алып барды. Шунда тактадан өй салганнар, шул дача дип атала, белдеңме?

Х ә м д е б а н у. Алай икән. Син дә шуны эшлим дисеңме?

Ә л м ә н д ә р. Ясыйм. Бакча уртасына дача ясап куям.

Х ә м д е б а н у. Ындыр табагы чаклы бу өегез кысанга киттемени?

Ә л м ә н д ә р. Китте. Килен явызланды. Картая башлады. Картайган саен явызлана. Булмады, малайның бәхете булмады, озын гомерле хатынга туры килде.

Х ә м д е б а н у. Алай димә, Әлмәндәр абзый, үзең дә Аллага шөкер.

Ә л м ә н д ә р. Үзең дә… Нәрсә үзем дә?.. Мин — ир кеше. Ир кеше үз гомерендә ике хатын да җирләрлек яшәмәгәч, ир кеше буламы.

Х ә м д е б а н у. Әстәгъфирулла…

Ә л м ә н д ә р. Син курыкма, Хәмдебану. Мин ике генә дидем, өч димәдем. Син, Ходай кушса, озак яшәрсең. Нишләтим, Йөзембикә белән Фәхриҗамалның гомерләре кыска булды, берсе алтмышта, икенчесе җитмеш дүрттә дөнья куйдылар. Үзең беләсең, гаебем юк, үз әҗәлләре белән үлделәр… Инде менә болай, Хәмдебану, сиңа әйтергә күптән йөрим, ялгыз башың яшәве сиңа җиңел түгелдер… Әллә, мин әйтәм… Чык син миңа кияүгә…

Х ә м д е б а н у. Әстәгъфирулла…

Ә л м ә н д ә р. Өрмәгән җиргә дә утыртмам, җәй көннәре бакча уртасындагы дачада яшәрбез.

Х ә м д е б а н у. Килешмәгәнне… Олы башың белән әллә ниләр сөйләп утырасың, Әлмәндәр абзый. Җитмеш яшьлек карчыктан көлмәсәң…

Ә л м ә н д ә р. Көлмим мин, чынлап әйтәм, Хәмдебану. Ир башым белән килен кулына карап ята алмыйм ич инде мин. Җир җимертеп йөргән чагымда…

Х ә м д е б а н у. Кит, кит, Әлмәндәр абзый. Картая алмадың. Мин белә белгәннән авылның Шүрәлесе булдың.

Ә л м ә н д ә р. Шүрәле булып ни явызлык кылдым?

Х ә м д е б а н у. Явызлык кылдың димим, кеше көлдердең.

Ә л м ә н д ә р. Көлсә ни булган?..

Х ә м д е б а н у. Булмаса да…

Ә л м ә н д ә р. Син, Хәмдебану, тегеләй-болай дигән булып миннән гаеп эзләмә. Миннән дә әйбәтрәкне таба алмассың. Боргаланма, Хәмдебану.

Чәчең бөдрә, чәчең көдрә,

Көдерәсен җил өрә;

Боргаланып йөргән булып

Кызлар үзен сөйдерә.

Х ә м д е б а н у. Әстәгъфирулла… Тфү, кешедән оят! (Кинәт борылып капкага таба атлый.) Чакырып кертеп, рисвай итеп чыгармасаң… (Капканы тарткалап.) Кая, нәрсә соң бу?

Ә л м ә н д ә р. Бикләнгән ул, Хәмдебану.

Х ә м д е б а н у. Нишләгән тагын?..

Ә л м ә н д ә р. Бикләнгән, дим.

Х ә м д е б а н у. Ач, ач тизрәк.

Ә л м ә н д ә р. Нәрсә кычкырасың. Әйтмәк бар, көчләмәк юк. Хәзер элекке заман түгел, бар да үз иркендә. Теләмисең икән, дүрт ягың кыйбла. Үзеңә яхшылык эшләмәкче идем. (Капканы ачып, Хәмдебануны чыгарып җибәрә. Сөйләнеп кала.) Муладис карчык, нык тора.

М а н с у р т а в ы ш ы. Исәнмесез, Әлмәндәр бабай.

Ә л м ә н д ә р. Исән әле, малай. Әйдә кер.

Мансур керә.

М а н с у р. Кереп торырга вакытым юк. Әлмәндәр бабай, Гөлфирә кайтмадымы әле?

Ә л м ә н д ә р. Кем соң ул Гөлфирә?

М а н с у р. Көлмә инде, Әлмәндәр бабай.

Ә л м ә н д ә р. Көләм әле, малай. Гөлфирәнең кем икәнен әйтмәсәң, мин дә әйтмим.

М а н с у р. Синең оныгың.

Ә л м ә н д ә р. Дөрес әйтмәдең, оныгымның кызы. Минем оныгымның кызы сиңа нигә кирәк?

М а н с у р. Нигә кирәк дип, болай гына.

Ә л м ә н д ә р. Бар чыгып кит. Минем оныгымның кызы болай гына кирәк булгач, сөйләшеп тә тормыйм.

М а н с у р. Кайтмадымыни?

Ә л м ә н д ә р. Белмим.

М а н с у р. Әйт инде, Әлмәндәр бабай.

Ә л м ә н д ә р. Әйт, нигә кирәк?.. Яратам, шуңа кирәк диген, җебегән авыз… Кайтмады әле. Кайткач, үзем барып әйтермен.

М а н с у р. Сау булып тор, Әлмәндәр бабай.

Ә л м ә н д ә р. Исән бул, малай. (Мансур чыгып киткәч, капканы яба да тәрәзә янына килә.) Әй!.. Әй дим. Нәрсә анда, әллә йоклап ятасызмы. Чәй чыгарыгыз!

Җавап бирүче булмагач, тәрәзәне шакырга тотына. Тәрәзә ачыла, анда Өммия.

Ө м м и я. Ни булды инде тагын?

Ә л м ә н д ә р. Әллә колагыгызга сумала сылап куйдыгызмы? Ярты сәгать кычкырам.

Ө м м и я. Йә, йә, әткәй, узынма. Нәрсә кирәк?

Ә л м ән д ә р. Нәрсә кирәк… Чәй кирәк!

Ө м м и я. Самавыр кайнаган, өйгә кереп эч.

Ә л м ә н д ә р. Өйгә кереп эчәргә — беткән ди минем эшем. Мин бит сезнең кебек тик ятмыйм.

Ө м м и я. Кем кушкан сиңа… Кирәкле эш эшләп йөрмисең, такта әрәм итеп кенә йөрисең.

Ә л м ә н д ә р. Телеңә салынма. Килен булсаң, телеңне тый.

Ө м м и я. Җитәр, болай да кырык ел тел яшердем. Җүләр булганмын.

Ә л м ә н д ә р. Кырык ел сөйләмәгәнеңне ун елда чыгарып бетердең инде. Матри, килен!.. Мин кызсам…

Ө м м и я. Кызсам, дигән була… Кызып нишләрсең… (Тәрәзәне ябып куя.)

Ә л м ә н д ә р. Уңмады, уңмады малай. Әрәм үтте гумере малайның. Шулай… Чурту-матыр, дөбер-шатыр, үтте китте яшь гумер, диген. (Верстак янына килә.)

 Чынаяк күтәреп, өйдән Өммия чыга.

Ө м м и я. Кая куйыйм? Бал белән эчәсеңме, әткәй, вәринҗә беләнме?

Ә л м ә н д ә р. Китер монда.

Өммия чынаякны верстак өстенә куя.

Бал тирләтә килен, шикәр чыгар.

Өммия кереп китә.

Акылына килгән. Пәриләрен качырып тормасаң, хәзер базыналар.

Өммия, шикәр чыгарып, верстак өстенә куя да кереп китә.

Әллә кая югалма, кычкырырлык булмасын! (Верстак өстенә утырып чәй эчә.) Юк инде, үзеңнең хәләл хатының булмаса, юк инде. Чурту-матыр, Йөзембикә ясаган чәйне эчеп җибәргәч, өчәр көн айный алмый йөри идем.

Шулчак койма өстендә Илсурның чуалган чәчле башы күренә.

И л с у р. Бабай, нихәл!

Ә л м ә н д ә р. А-а-а… Илсур килгән. Төш әйдә минем янга, агай-эне ак мыек.

И л с у р. Төшмим.

Ә л м ә н д ә р. Ник төшмисең?

И л с у р. Ату канфит бирәсең.

Ә л м ә н д ә р. Бирсәни…

И л с у р. Мин аны ашыйм да тешем авырта.

Ә л м ә н д ә р. Кер, канфит бирмәм.

Илсур капкадан керә дә туп-туры верстак янына барып, верстак өстенә менеп кунаклый.

Йә, Илсур, агай-эне, күрешеп җибәрик. Шапылдатып күреш. (Кулын суза, Илсур аның кулына чәпелдәтеп суга.) Менә шулай. Инде кил борыныңны сөртеп куйыйк. (Күлмәк итәген әйләндереп, Илсурның борынын сөртә.) Менә шулай. Юкса маңкалы борын белән йөрү егетләргә килешми, кызлар сөймәс үзеңне.

И л с у р. Мин аны сөртәм, ул тагын чыга.

Ә л м ә н д ә р. Йә, нинди яңа җырлар өйрәндең?

И л с у р (кычкырып җырлап җибәрә).

Су буенда тал-тирәк,

Тал-тирәккә су кирәк;

Кыска буйлы егетләргә

Озын буйлы кыз кирәк.

Ә л м ә н д ә р. Шәп!

И л с у р (тагын да кычкырыбрак).

Аклы күлмәкләр килешми

Кия белмәгәннәргә;

Сөягеңне әрәм итмә

Сөя белмәгәннәргә.

Ә л м ә н д ә р. Әйбәт! Тагын, тагын.

И л с у р. Тагын әле өйрәнгәнем юк.

Ә л м ә н д ә р. Киләсе юлы күбрәк өйрәнеп кил, ярыймы.

И л с у р. Ярый.

Ә л м ә н д ә р (тәрәзә янына барып). Килен! Әй, килен, сиңа әйтәм.

Ө м м и я (тәрәзәне ачып). Нәрсә инде тагын?

Ә л м ә н д ә р. Кашык белән бал алып бир.

Ө м м и я. Үләм, тирләтә дидең бит әле генә.

Ә л м ә н д ә р. Үземә түгел.

Ө м м и я (Илсурны күреп). Бетмәс монда алар. Бөтен авыл малае безнең ишегалдында.

Ә л м ә н д ә р. Әйткәнне тыңла.

Ө м м и я. Канфит ярамаган, бигрәк тагын — бал.

Ә л м ә н д ә р. Канфит ашаса, теше авырта аның.

Ө м м и я. Бал ашаса, эче авыртыр.

Ә л м ә н д ә р. Канымны кыздырасың, килен!

Ө м м и я. Соң бит, әткәй…

Ә л м ә н д ә р. Әйткәнне эшлә!

Өммия югала да кашык белән бал алып килеп, Әлмәндәргә суза. Әлмәндәр, Илсур янына килеп,

Яле, агай-эне, кабып җибәр әле.

И л с у р. Кирәкми.

Ә л м ә н д ә р. Нәрсә — кирәкми… Син алай тиз үпкәләүчән булма… Егет бул, кабып җибәр. Ач әле авызыңны. (Илсур авызын ача, Әлмәндәр бал каптыра.) Тәмлеме?

И л с у р. Эһе.

Ә л м ә н д ә р. Эһе булмаска, бал ич ул. Инде болай эшлик, кашыкка сыланганын менә монда сылап куйыйк. Кабып йоткач тиз бетә, болай озак итеп ялап йөрисең. (Кашыкка ягылган балны Илсурның ирен кырыйларына сылый.) Инде бар, иптәшләрең янына йөгер.

И л с у р. Рәхмәт, бабай. (Ирен кырыйларын ялый-ялый чыгып йөгерә.)

Ө м м и я (ул Әлмәндәрнең кыланышларын тәрәзәдән карап торган). Сабый да сабый, син дә сабый.

Ә л м ә н д ә р. Синең кебек тумас борын картаймам инде. Җиде бала үстереп балалар яратмыйсың. Алар булмаса, бу дөнья ни чуртыма… Чәең бетте, чәй чыгар.

Ө м м и я. Үләм, кай арада чүмереп бетердең? Мин сиңа афисәнке түгел.

Ә л м ә н д ә р. Телең тагын озынайдымы?..

Ө м м и я. Озынайса да, кыскарса да — үз телем.

Ә л м ә н д ә р. Үз телең түгел — шайтан теле.

Ө м м и я. Булсын. Үзеңдә дә сандугач теле түгел.

Ә л м ә н д ә р. Әрепләшмә дим минем белән. Мин сиңа каената. Кара аны, килен, матри, мин кызсам…

Ө м м и я. Кызсам дигән була… кызып нишләтерсең?.. (Тәрәзәне ябып куя.)

Ә л м ә н д ә р. Вәт бит, ә! Чәтелдәп тора бит. Уңмады малай, уңмады. Үземдә булса… Юк инде, үземнән дә булмады, юаш булдым. Ни беренче хатынга, ни икенчесенә кизәнгәнем булмады.

Өйдән кулына чынаяк тотып, Искәндәр чыга.

И с к ә н д ә р. Әй-яй, тынычлап ятып торырга да бирмисең, әти. Нәрсә инде син. Кереп эчсәң булмыймы?

Ә л м ә н д ә р. Булмый. Өстәл артында дөнья онытып чәй эчеп утырырга минем вакытым юк. Син эч чәйне яткан килеш.

И с к ә н д ә р. Беләсең ләбаса, мин авырыйм.

Ә л м ә н д ә р. Чирләшкә! Япь-яшь башыңнан… Җитмеш яшендә чирләп ята.

И с к ә н д ә р (чынаякны Әлмәндәргә биреп). Мин күргәннәрне күрсәң… (Утын пүләне өстенә утыра.)

Ә л м ә н д ә р. Нәрсә күрдең?

И с к ә н д ә р. Дүрт ел буе сугышта йөрдем.

Ә л м ә н д ә р. Харап икән. Мин монда дүрт ел буе синең биш ыштансызыңны ашаттым. Һәрберсе яэҗүҗ-мәэҗүҗ кебек, балчыкка чыкканчы ашыйлар иде. Өч ел буе присидәтел булып синең хатының ише зобаниләр белән талаштым. Аларның һәрбересе ун нимечкә тора. Сугышта йөргән, имеш…

И с к ә н д ә р. Тәнем тулы яра эзләре.

Ә л м ә н д ә р. Җүләр. Пешмәгән, шуңа күрә яра. Кулыңда пушкы була торып, яраланып ят, имеш. Япон сугышында кулымда мылтык кына иде, чурт та булмады. Синең чактагы сыман пушкы артында посып ятмый идек, штык тотып японның өстенә бара идек.

И с к ә н д ә р. Ярый инде, синең белән бәхәсләшеп буламы.

Ә л м ә н д ә р. Бәхәсләшмә дә. Ник дисәң, үзең гаепле. Авырыйм дип өйдә ятасың. Чир ул яткан кешене эзләп йөри. Эшләгән кешедән курка. Ник дигәндә, ул аңа ябышып торалмый, тир белән юылып төшә. Бар, утырма күз көеге булып, кереп ят. Чынаякларны ала кер. Хатыныңа әйт, кичкә үзе кискән токмач белән итле аш пешерсен.

Искәндәр чынаякларны алып әкрен генә өйгә кереп китә. Әлмәндәр аның артыннан карап кала.

Шулай… Чурту-матыр, Гитлер тәресе, әрәм итте әзмәвердәй малайларны. Чирләп ята торган кешеме. Җитмеш яшеңнән әҗәл көтеп ят инде.

Әкрен генә капка ачыла, аннан Әҗәл килеп керә.

Ә җ ә л. Әссәламе галәйкүм.

Ә л м ә н д ә р. Әлегә мегаләйкүм. Әйдә, түрдән уз.

Ә җ ә л. Узарга туры килер. (Әлмәндәр янына килеп.) Әлмәндәр атлы карт син буласыңмы?

Ә л м ә н д ә р. Әлмәндәре мин булам, карты кайдадыр, белмим. Кем дип белим үзеңне, күргән-сөйләшкән кешем түгел, ахрысы.

Ә җ ә л. Иң әүвәл кул бирешеп күрешик, Әлмәндәр.

Ә л м ә н д ә р. Танымаган кешемә кул бирергә ашыкмыйм мин.

Ә җ ә л. Шулаймы… Ярый, алайса. Ишегалдында кеше-кара юкмы?

Ә л м ә н д ә р. Нәрсә син, ышпиун кебек каранасың? Кешедән яшерен эшем юк.

Ә җ ә л. Син ашыкма, Әлмәндәр. (Боерган тавыш белән.) Соравыма җавап бир!

Ә л м ә н д ә р. Күреп торасың лабаса, үзем генә.

Ә җ ә л. Бик яхшы. Кил әле якынрак, утыр минем янга. (Бүкәнгә утыра.)

Ә л м ә н д ә р (якын килмичә). Кем син?

Ә җ ә л. Ашыкма, дидем. Утыр. (Әлмәндәр урыныннан кузгалмагач, үзе Әлмәндәр янына бара.) Эшне моннан башлыйк, Әлмәндәр. (Кесәсеннән блокнот чыгарып карый.) Әйе, исемең синең Әлмәндәр, атаңның исеме Җиһангир, бабаң Моратхуҗа атлы. Телисең икән, җиде бабаңа хәтле санап күрсәтә алам. Моннан өч көн элек сиңа туксан бер яшь тулган. Ике тапкыр өйләнгәнсең. Кыскасы, менә бу дәфтәргә синең бөтен гомерең тәфсилләп язып куелган.

Ә л м ә н д ә р. Әкәмәт… Кем соң син?

Ә җ ә л. Кул бирергә теләмәдең, Әлмәндәр, инде ашыкмыйча тыңла. Бабаң кырыкта, атаң кырык биштә дөнья куйганнар. Син нишләп туксан бергә җиттең?

Ә л м ә н д ә р. Анда синең ни эшең бар?!

Ә җ ә л. Бар, Әлмәндәр. Барлыгын соңрак белерсең. Соравыма җавап бир.

Ә л м ә н д ә р. Бөтен гумеремне белгәч анысын да үзең бел. Яшисем килде — яшәдем. Синең ни эшең бар?

Ә җ ә л. Ха! Яшисе килгән, имеш. Кемнең яшисе килми. Ләкин кеше мәңгелеккә килмәгән.

Ә л м ә н д ә р. Туктале, чурту-матыр, син монда… Бар, үтбәләвәй, эшемне калдырып йөрмә. (Кулына ышкы ала.)

Ә җ ә л (Әлмәндәр кулындагы ышкыга тотынып). Мин шаярырга килмәдем, Әлмәндәр. Мин шаяра белмим.

Әлмәндәр аптырап Әҗәлгә карап тора да кинәт артка чигенеп куя.

Әллә таныдыңмы, Әлмәндәр?

Ә л м ә н д ә р. Күргәнем бар кебек.

Ә җ ә л. Ялгышмыйсың, Әлмәндәр. Без синең белән өч тапкыр очраштык, монысы дүртенчесе һәм соңгысы.

Ә л м ә н д ә р. Кем соң син?

Ә җ ә л. Мин сине күрүгә үк таныдым. Бераз үзгәргәнсең үзгәрүен, шулай да таныдым. Без синең белән беренче тапкыр бер мең тугыз йөз бишенче елда очрашкан идек. Япон сугышы вакытында. Син яраланып ята идең, мин сине алып китәргә килдем. Син китәргә теләмәдең. Озак көрәштек. Яшь идең шул, көчле идең, мине ектың. Ачуым килде килүен, ләкин, нишләмәк кирәк, кире борылып китәргә туры килде. Хәтерлисеңме?

Ә л м ә н д ә р. Хәтерләмим.

Ә җ ә л. Яхшы. Икенче очрашу бер мең тугыз йөз унбишенче елны булды. Син урман эчендә бил тиңентен сазлыкка баткан идең, пленнан качып чыгуың иде. Мин килдем. Шунда син миңа әйттең, сазлыктан чыгыйм, алып китәрсең, дидең. Мин көттем, син чыктың. Һәм чыккач йөгердең, мине алдадың.

Ә л м ә н д ә р. Син…

Ә җ ә л. Өченче тапкырында, бер мең тугыз йөз утызынчы елда, колхоз төзеп йөргәнең өчен кемнәрдер сәнәк белән кадаганнар иде. Син урман сукмагында ята идең. Мин тагын килдем. Ләкин Евстигней исемле бер кеше килеп чыгып, сине минем кулдан тартып алды. Таныдыңмы инде?

Ә л м ә н д ә р. Син Әҗәлме?

Ә җ ә л. Нәкъ үзе.

Ә л м ә н д ә р. Ник килдең?

Ә җ ә л. Әҗәл кешеләр янына ни өчен килә?

Ә л м ә н д ә р. Мин сине чакырмадым.

Ә җ ә л. Теге чакларда да син мине чакырмаган идең.

Ә л м ә н д ә р. Мин бит яралы түгел, исән-сау.

Ә җ ә л. Менә монысы икенче мәсьәлә. Газраилдән качып кирәгеннән артыгын яшәгәнсең. Иң күп дигәндә, син туксанга гына җитәргә тиеш идең. (Кесәсеннән кәгазь чыгарып.) Менә шушы урынга кулыңны куй.

Ә л м ә н д ә р. Нәрсә ул?

Ә җ ә л. Повестка. Шуңа кулыңны куюың була, туп-туры безнең шеф Газраил янына юнәләсең.

Ә л м ә н д ә р. Сөйләмә юкны.

Ә җ ә л. Мин ялган сөйләмим. Куй кулыңны, вакытым тар. План үтисем бар. Бу юлы мине ега алмассың, алдатмам да, коткарып калучы да булмас. Кулыңны куй.

Ә л м ә н д ә р (паузадан соң). Вакыт җитте, дисеңмени?

Ә җ ә л. Әйе, җитте.

Ә л м ә н д ә р. Бик тиз була түгелме соң?

Ә җ ә л. Нинди тиз. Туксан бергә җит тә, тиз, имеш.

Ә л м ә н д ә р. Ярый, уйлап карармын.

Ә җ ә л. Бернинди уйлау юк. Кулыңны куй. Минем белән бәхәсләшергә, тарткалашырга уйлама. Бер генә адәм баласының да мине җиңгәне юк. Галимнәр дә, патшалар — барысы да җиңелеп киләләр.

Ә л м ә н д ә р. Эшлисе эшләрем бар бит әле.

Ә җ ә л. Бер генә адәм баласының да дөньядагы эшне эшләп бетергәне юк. Әгәр бөтен эшне син эшләп бетерсәң, синнән соң килгәннәргә эш калмас иде. Эшсезлектән гаҗиз булган кешеләр акылдан язарлар иде.

Ә л м ә н д ә р. Менә хәзер үк дисеңмени?

Ә җ ә л. Бу нинди урынсыз сорау! Әйтәм бит, вакытым юк. Бүтән җирләргә дә өлгерәсем бар.

Ә л м ә н д ә р. Алай икә-ән…

Ө м м и я (тәрәзәне ачып). Әткәй, кер әле.

Ә л м ә н д ә р. Ни булды тагын?

Ө м м и я. Нигәдер Искәндәр авырайды. (Тәрәзә ябыла.)

Ә җ ә л. Нинди карчык ул?

Ә л м ә н д ә р. Мине белгәч аны да белергә тиешсең.

Ә җ ә л. Гафу ит, кызыксынганым юк әлегә.

Ә л м ә н д ә р. Киленем.

Ә җ ә л. Искәндәр дигәне малаеңмы? Чирлиме?

Ә л м ә н д ә р. Синең җилең кагылгандыр.

Өйгә таба бара. Аңа Әҗәл иярә.

Ә л м ә н д ә р. Керәсе булма өйгә!

Ә җ ә л. Карап чыгыйм, бәлки, ярдәмем кирәктер.

Ә л м ә н д ә р. Бусагадан атлыйсы булма. Колагың ишетәме? Минем янга килгәнсең, мин чыкканны көт.

Ә җ ә л. Сүзеңне тыңлыйм, Әлмәндәр. Тик озаклама, чык.

Әлмәндәр кереп киткәч, ишегалды буйлап йөренә, Әлмәндәр таслап куйган такталарны әйләндереп-әйләндереп карый, әкрен генә тәрәзә янына бара, тәрәзәгә үрелеп өй эчен күзли, ишек ачылганны сизеп, тиз генә тәрәзә яныннан китә. Әлмәндәр өйдән чыга.

Ә җ ә л. Йә, ничек?

Ә л м ә н д ә р. Нәрсә ничек?

Ә җ ә л. Малаең Искәндәрнең хәле ничек, дим?

Ә л м ә н д ә р. Берни булмаган. Жибадур кебек таза кешегә ни булсын. Иркәләп үстердем малайны да хәзер иркәләнеп ята. Хатыны да үзенә тиң, чебен тимәс чер итәр.

Ә җ ә л. Алдашасың бит, дус кеше, күзләреңнән күреп торам.

Ә л м ә н д ә р. Күрсәң күрерсең инде, чутыр-матыр. Йөрисең эч пошырып. (Верстак янына барып, ышкылый башлаган тактасын ышкыларга тотына.)

Ә җ ә л. Нишләвең, Әлмәндәр, сөйләштек ич.

Ә л м ә н д ә р. Нәрсә сөйләштек? Чуртым да сөйләшмәдек. Син сөйләдең. Мин тыңладым.

Ә җ ә л. Мин чыкканны көт, дидең, кулыңны куй.

Ә л м ә н д ә р. Куярмын, ашыкма. Тотып тор тактаның теге башыннан.

Ә җ ә л. Син минем белән алай сөйләшмә. Ачуымны чыгарма. Ачуым яман минем, мине тыңламаганнарга рәхимсез мин.

Ә л м ә н д ә р. Күзең чыкмаган булса күр, җыенам бит.

Ә җ ә л. Үләргә җыенган кеше такта ышкыламый.

Ә л м ә н д ә р. Ахмак! Минем каберемә чардуган кирәк булачакмы? Чардуган корыр өчен такта кирәкме?!

Ә җ ә л. Анысы икенче эш, әйдә тизрәк ышкыла.

Ә л м ә н д ә р. Туксан бергә җиткәч, тиз ышкылап булмый шул. Тот дим тактаның теге башыннан.

Ә җ ә л. Мин монда такта башы тотарга килмәдем.

Ә л м ә н д ә р. Алайса, көт. (Такта ышкылый, үзе җыр суза.)

Ала карга дигән, әй, асыл кош,

Тәүбә иттең мәллә үлмәскә?

Син тәүбә итсәң, мин дә иттем

Әҗәл дуска кулым бирмәскә.

Ә җ ә л. Сүзеңнең кинаясенә төшенмим.

Ә л м ә н д ә р. Сүз түгел бу — җыр. Җырның җыртыгы юк. (Эшеннән туктап.) Син җырлый беләсеңме?

Ә җ ә л. Ышкыла, туктама. Әйдә, әйттем бит, вакытым тар, болай да озак юандым.

Ә л м ә н д ә р. Ашыктырма, арыдым… Озак яши ала карга… Адәм баласына ала карга гумере дә кызганыч диген, ә!

Ә җ ә л. Анысы минем карамакта түгел.

Ә л м ә н д ә р. Карамак, карамак. Муеның сузып минем янга син килгәнсең ич әле.

Ә җ ә л. Мыскыл итми генә сөйләшүеңне үтенәм.

Ә л м ә н д ә р. Алла-а, бигрәк әдәпле.

Ә җ ә л. Чардуган тактасын ышкылавыңны дәвам итүеңне үтенәм.

Ә л м ә н д ә р. Ашыксаң, үзең ышкыла.

Ә җ ә л. Андый эш белән шөгыльләнгәнем юк.

Ә л м ә н д ә р. Өйрәнерсең.

Ә җ ә л. Бу нинди тупаслык? Онытма, син мине түгел, мин сине алырга килдем.

Ә л м ә н д ә р. Укаң коелмас. Син минем гумеремне өзәргә килгәнсең әле, бер дә танавымны җыермыйм. (Такта ышкыларга керешә.)

Ә җ ә л. Ә син нигә үзең эшлисең? Бүтәннәр эшләр иде чардуганыңны.

Ә л м ә н д ә р. Үз эшемне кешегә калдырганым юк.

Ә җ ә л. Карап-карап торам да, бик ни күренәсең…

Ә л м ә н д ә р. Ни күренәм?

Ә җ ә л. Бик ни. Бик алай нитмә, синең кебекләрне күргән мин.

Ә л м ә н д ә р. Мин дә сине күргән.

Ә җ ә л. Аһа! Ошый башладың әле син миңа, картлач. Кайберәүләр мине күргәч мәлҗерәп төшәләр. Кул куйганда куллары калтырый. Алып китүе дә кызык түгел. Күрәм, синең белән шактый ук кызык булачак. Болай булгач көтәм, әйбәтләп ышкыла чардуганыңның тактасын.

Ә л м ә н д ә р. Карылдап торма янымда, бар урамга чыгып утыр.

Ә җ ә л. Юк, мин синең яныңнан китмим.

Ә л м ә н д ә р. Эшләгән кеше янында торганчы, пес иткән кеше янында тор.

Ә җ ә л (авызын зур ачып рәхәтләнеп көлә). Шәп! Күптән көлгәнем юк иде. Куеп тор эшеңне, Әлмәндәр, утыр яныма. Тагын көлдер мине.

Капка ачыла, Гөлфирә керә.

Г ө л ф и р ә. Дәү бабай, мин кайттым. (Әлмәндәр ишетмәгәч.) Дәү бабай дим! Мин кайттым.

Ә л м ә н д ә р (борылып карап). Ай, кызым кайткан. Кил әле монда, кил, кочакла дәү бабаңны.

Г ө л ф и р ә (йөгереп килеп Әлмәндәрне кочаклый). Кычкырам — ишетмисең.

Ә л м ә н д ә р. Әҗәлетдин бабаң белән сөйләшеп тора идек.

Г ө л ф и р ә. Кем соң ул?

Ә л м ә н д ә р. Бер юньсез нәрсә инде шунда.

Г ө л ф и р ә. Алай димә, дәү бабай. Син үзең әйтәсең: кешеләргә ямьсез сүз әйтергә ярамый, дисең. Мин кайтканга сөендеңме, дәү бабай?

Ә л м ә н д ә р. Белмим инде, кызым, кем күбрәк сөенгәндер.

Г ө л ф и р ә. Мин дә, син дә…

Ә л м ә н д ә р. Теге дә.

Г ө л ф и р ә. Бабай белән әби өйдәләрме?

Ә л м ә н д ә р. Өйдәләр, кызым, өйдәләр. Әтиеңнәр ни хәлдә?

Г ө л ф и р ә. Әйбәт. Сәлам әйттеләр. Сиңа бик матур күлмәк җибәрделәр.

Ә л м ә н д ә р. Рәхмәт, кызым. Бар инде өйгә кер.

Гөлфирә йөгереп өйгә кереп китә.

Ә җ ә л. Чибәр кыз үсеп килә.

Ә л м ә н д ә р. Күзең салма, явыз. Сиңа минем кебек Ямьсезләр дә җитеп арткан.

Ә җ ә л. Әлмәндәр, бер акыл өйрәтимме үзеңә?

Ә л м ә н д ә р. Кирәкми, үз акылым җиткән. Арттан кергән акыл җил белән кире чыга.

Ә җ ә л. Ярый соң, үзеңә кара. Кызык, әйеме, Әлмәндәр, Берәүләр мине көтеп торалар, мин килмим. Син көтмәдең — мин килдем. Хикмәт шунда, чакырылмаган җиргә кешеләр дә соңга калмыйча килә.

Ә л м ә н д ә р. Такылдап утырма, чурту-матыр, килгән юлыңнан кире кит.

Ә җ ә л. Ничек инде — кит?.. Ничек аңларга?

Ә л м ә н д ә р. Шулай. Кыягазыңа кул куймыйм. Газраилең үзе килсен.

Ә җ ә л. Алай булмый.

Ә л м ә н д ә р. Була. Минем анда барырга вакытым юк. Өйләнәсем бар.

Ә җ ә л. Нишлисең бар?

Ә л м ә н д ә р. Өйләнәсем.

Ә җ ә л (тагын рәхәтләнеп көлә). Әкәмәт кеше син.

Ә л м ә н д ә р. Нигә авызыңны ерасың? Әгәренки дә беләсең килсә, сугышта югалган дүрт малаемның икесе өйләнмәгән иде. Үзем өчен бер өйләндем, бер малаем өчен икенче өйләндем, икенче малаем өчен тагын бер өйләнәсем бар. Ә син, тинтәк, җанымны сорап килгәнсең.

Ә җ ә л. Гафу ит, мин сорамыйм, Әлмәндәр, таләп итәм.

Ә л м ә н д ә р. Куркытты. Әлмәндәрнең мыегы да селкенмәде.

Ә җ ә л. Алайга китсә… (Әлмәндәр өстенә килә.)

Ә л м ә н д ә р (такта күтәреп). Килеп кара.

Ә җ ә л (туктап калып). Теге чакларда кызганмаган булсам…

Ә л м ә н д ә р. Кызганма идең.

Ә җ ә л. Әлмәндәр, кызмыйча гына, сабыр гына уйлап кара әле…

Ә л м ә н д ә р. Уйларга вакытым юк. Күтәр теге такталарны.

Ә җ ә л. Нишләтәбез.

Ә л м ә н д ә р. Такта ташыйбыз.

Ә җ ә л. Кая? Нәрсәгә?

Ә л м ә н д ә р. Төпченмә. Ташып бетергәч, күрерсең.

Ә җ ә л. Вәт эләктем. (Такталар күтәрә.)

Ут сүнә.

 

II КҮРЕНЕШ

 

Алма бакчасы. Бакча рәшәткә белән уратып алынган. Рәшәткә яныннан сукмак үтә. Сукмактан узучылар Әлмәндәргә сәлам биреп узалар. Әлмәндәр җавап бирә. Әлмәндәр белән Әҗәл алачык ясыйлар. Әҗәл кадаклый, Әлмәндәр тактаны тотып тора.

Ә л м ән д ә р. Кыздыр әйдә, Әҗәлетдин, кыздыр.

Ә җ ә л. Әйтмә шул сүзеңне.

Ә л м ә н д ә р. Әйтмә, җаным, шул сүзеңне,

Йөрәгемә ярамый.

Чүкеч сабын алай тотмыйлар, сарык, бармагыңа сугасың. Менә болай тот. Әйдә, әллүр.

Әҗәл тырышып-тырышып такта кадаклый.

Хәзер ничек, җайлымы, Әҗәлетдин?

Ә җ ә л. Эш түгел лә бу.

Ә л м ә н д ә р. Кәҗә маеңны чыгарамыни? Шулай ул. Ярый, ял итеп ал. Йә минем урынга үзең аягыңны сузарсың. Аннары җавап тот синең өчен теге дөньяда.

Ә җ ә л. Мин үлемсез. (Кадаклаудан туктап, фәлсәфәгә бирелә.) Үлемсез булу начар, Әлмәндәр. Үлү зур бәхет ул. Сез кешеләр шуңа бәхетлеләр. Минем миллиард ел яшәвем сезнең бер ел гомерегезгә тормый. Сез төзисез, сез өмет белән яшисез. Минем өмет юк, мин җимерүче.

Ә л м ә н д ә р. Җимермә, кем куша җимерергә.

Ә җ ә л. Дөнья шулай корылган, Әлмәндәр.

Ә л м ә н д ә р. Әйдә ярар, кадакла.

Ә җ ә л. Ял итик бераз.

Берсе бүкәнгә, икенчесе алачык идәненә утыралар.

Ә л м ә н д ә р. Алып китәм, дисең инде, ә?

Ә җ ә л. Шулай итәргә туры килә, Әлмәндәр.

Ә л м ә н д ә р. Хәзер үк, дисең инде, ә?

Ә җ ә л. Шулай булыр инде, Әлмәндәр.

Ә л м ә н д ә р. Әллә соң бераз көтәсеңме?

Ә җ ә л. Күпме?

Ә л м ә н д ә р. Илле ел.

Ә җ ә л. Шаярма, Әлмәндәр.

Ә л м ә н д ә р. Дөньясы бигрәк әйбәтләнде бит.

Ә җ ә л. Булмый.

Ә л м ә н д ә р. Хет ун ел.

Ә җ ә л. Булмый.

Ә л м ә н д ә р. Бер ел.

Ә җ ә л. Әйтәм бит, Әлмәндәр, булмый. Ярамый.

Ә л м ә н д ә р. Бер ай, бер атна…

Ә җ ә л. Булмаганны сөйләмә.

Ә л м ә н д ә р. Соң, явыз, минем оныкларым бар, оныкларымның уллары, улларының уллары бар. Мин үлгәндә ялар минем янда булырга тиеш. Минем соңгы киңәшләремне ишетеп калырга тиешләр. Алар читтә, аларга хәбәр итеп өлгерергә кирәк.

Ә җ ә л. Телеграмма сук, бүген кайтып җитәрләр.

Ә л м ә н д ә р. Сиңа җиңел. Телеграмма сук, имеш. Синнән башка белмиләр ди. Алар бит хөкүмәт эшендә.

Ә җ ә л. Нәрсә, министр булып эшлиләрмени?

Ә л м ә н д ә р. Ахмак. Кем булып эшләүдәмени хикмәт. Эшләгән җирләрендә алар кирәк. Аларны эшләреннән аерырга ярамый. Мин үзем алар янына барырга тиеш.

Ә җ ә л. Гафу ит, алай булмаячак. Сиңа мин иң күбендә чардуганыңны эшләп бетерерлек кенә вакыт бирәм.

Ә л м ә н д ә р. Базардагы сыман сатулашма инде.

Ә җ ә л. Эшем күп бит, Әлмәндәр. Хуҗа әйтте, озаклама, тиз алып килеп җиткер, диде. Синең аркада шелтә аласым килми.

Ә л м ә н д ә р. Бар соң кит, бүтән эшләреңне эшли тор, вакыты җиткәч, килерсең.

Ә җ ә л. Һәркемнең үз нәүбәте, Әлмәндәр. Әйдә, тотындык, ләкин бу юлы син кадакла, мин такта тотып торам.

Ә л м ә н д ә р. Шулаймыни… Әйт әле, кәҗәгә алты яшь тулгач, нишли?

Ә җ ә л. Бу нинди мәгънәсез сорау? Кәҗәнең монда ни катнашы бар?

Ә л м ә н д ә р. Җавап бир.

Ә җ ә л. Мин каян белим, кәҗә асраганым юк.

Ә л м ә н д ә р. Белмәсәң бел, кәҗәгә алты яшь тулгач, җиденче яшькә чыга.

Ә җ ә л. Әллә ни сөйлисең.

Ә л м ә н д ә р. Әйдә, кадакла.

Рәшәткә янына Мансур килә.

М а н с у р. Әлмәндәр бабай, Гөлфирә кайтмадымы?

Ә л м ә н д ә р. Нигә кирәк соң ул сиңа?

М а н с у р. Яратам, Әлмәндәр бабай.

Ә л м ә н дә р. Шулаймыни? Кайтмады шул әле.

М а н су  р. Капкагызга ниндидер бер кыз кереп китте ич.

Ә л м ә н д ә р. Минем оныгымның кызы ниндидер бер кыз түгел.

М а н с у р. Кайттымыни, Әлмәндәр бабай?

Ә л м ә н д ә р. Кайтты шул, малай.

Мансур йөгереп узып китә.

Ә җ ә л. Кем ул?

Ә л м ә н д ә р. Нәрсә син кеше күргән саен төпченәсең?

Ә җ ә л. Таныша торыйм, кирәк булып чыгуы бар.

Ә л м ә н д ә р (йодрыгын Әҗәлнең борын төбенә китереп). Менә бу биштән төргәнне күрәсеңме?

Ә җ ә л. Күрәм.

Ә л м ә н д ә р. Күрсәң, әйдә, кадакла.

Ә җ ә л. Сүз әйтергә дә ярамый, хезмәтчең итеп бетердең.

Ә л м ә н д ә р. Дөрес әйтәсең, яллатып эшләтәм. Хезмәтең өчен гумерем белән түлим ич.

Икесе дә торып эшкә тотыналар. Сүзсез генә бераз эшлиләр.

Ә л м ә н д ә р. Әйт әле дөресен, Әҗәлетдин, ни өчен мин синең кәгазеңә кулымны куярга тиеш?

Ә җ ә л. Әйттем ләбаса. Син бер ел артык яшәгәнсең. Газраилнең сезнең авыл өчен язган законын бозгансың.

Ә л м ә н д ә р. Шулаймы?

Ә җ ә л. Әлбәттә, шулай.

Ә л м ә н д ә р. Ярар, сезнеңчә булсын. Мин, чурту-матыр, сезнең законыгызны бозган булып чыгыйм ди. Ә синең Газраилең бер нәрсәне беләме?

Ә җ ә л. Ни-нәрсәне?

Ә л м ә н д ә р. Минем берсеннән-берсе таза биш малаем бар иде. Кырык беренче елда бишесе дә сугышка китте. Дүртесе кайтмады. Иң олысына утыз алты, иң кечесенә егерме яшь иде. Әгәр дә синең Газраилең безнең авыл кешеләренә туксаннан узарга рөхсәт бирми икән, нигә минем малайларымның туксанга җиткәнен көтмәгән?

Ә җ ә л. Анысы минем эш түгел бит, Әлмәндәр.

Ә л м ә н д ә р. Әһә, синең эш түгелме?! Китереп терәгәч, синең эш түгелмени?

Ә җ ә л. Сугышны адәм балалары үзләре чыгаралар.

Ә л м ә н д ә р. Адәм балалары түгел, адәм актыклары чыгара. Синең Газраилең ни өчен сугыш чыгаручыларның җанын алмый?

Ә җ ә л. Алды.

Ә л м ә н д ә р. Ничаклы яхшы кешеләрнең башына җиткәчме? Сугыш чыгарырга җыенуларын күрүгә үк муеннарын борырга иде аларның.

Ә җ ә л. Бик эчкәрегә кермә, Әлмәндәр.

Ә л м ә н д ә р. Кермәме?! Кермим алай булса, чыгам. Бар, Газраилеңә кайтып әйт, Әлмәндәргә үләргә иртәрәк, диген. Дүрт баласы яшәячәк гумерен яшисе бар әле аның, диген. Киметеп санаганда йөз утыз ел. Мин нәфесле түгел, миңа тагын утыз-кырык ел җиткән. Шуннан соң килерсең. Дөрес әйтәмме?

Ә җ ә л. Соң үзеңчә дөрестер дә инде ул… Әмма дә ләкин сабыр гына уйлап кара әле, Әлмәндәр. Тагын, әйтик, утыз ел яшәдең ди. Ул яшәүнең ни кызыгы? Кемгә кирәк син?

Ә л м ә н д ә р. Шаярма, Әҗәлетдин. Үзең ишеттең, присидәтел, лифкавай машинасы белән бакча янына туктап, нәрсә диде? Печән өябез, нигә эскерт башында торырга чыкмадың, Әлмәндәр бабай, дидеме?

Ә җ ә л. Ул бит аны көлеп әйтте. Күреп тордың, елмайды.

Ә л м ә н д ә р (көлеп). Тагын эләктең, Әҗәлетдин. Кеше мине күреп елмая икән, мин кирәк дигән була. Минем яннан елмаеп киткәч, бүтәннәр янында да елмая ул. Аның елмайганын күреп, бүтәннәр дә елмая. Минем аркада ничаклы кеше елмая. Шуннан соң кирәк булмыйммы инде мин?

Ә җ ә л. Өйләнәм диюең нәрсә инде? Туксан бер яшьлек картка кем чыксын?

Ә л м ә н д ә р. Чиләгенә күрә капкачы табыла.

Ә җ ә л. Ярый, табылсын да ди. Өйләндең дә ди. Ни кызыгы инде?

Ә л м ә н д ә р. Әй, агай-эне. Аның кызыгын өйләнгән кеше үзе генә белә.

Ә җ ә л. Мактанасың ла инде.

Ә л м ә н д ә р. Мактанса ни. Ир мактаныр, корал эшләр. (Шак иттереп чүкеч белән кадакка сугып куя да.) Әйдә, утыр, ял итеп алыйк.

Рәшәткә янына Илсур килә.

И л с у р. Бабай, нихәл!

Ә л м ә н д ә р. А-а… Илсур. Кер, әйдә, кер.

И л с у р. Кермим, корт чага.

Ә л м ә н д ә р. Балыңны ялап бетердеңме соң?

И л с у р. Бетте шул.

Ә л м ә н д ә р. Алайса, чакмый. Кер.

И л с у р. Минем бал ашыйсым килми.

Ә л м ә н д ә р. Нәрсә ашыйсың килә?

И л с у р. Алма. Өчне бир. Илдус белән Ринатка да.

Ә л м ә н д ә р. Нигә үзләре килмәде?

И л с у р. Вакытлары юк. Су буенда каз сугыштыралар.

Ә л м ә н д ә р. Хәзер, алай булса, хәзер. (Түбәтәенә алма тутырып, Илсур янына бара да алманы Илсурның күлмәк итәгенә бушата.)

И л с у р. Җырлыйммы?

Ә л м ә н д ә р. Ашыгасың бит.

И л с у р. Ә син нәрсә ясыйсың?

Ә л м ә н д ә р. Дача.

И л с у р. Нәрсәгә ул?

Ә л м ә н д ә р. Йокларга.

И л с у р. Төнлә дәме?

Ә л м ә н д ә р. Төнлә, билгеле. Көндез кеше йоклап ятамы?

И л с у р. Курыкмыйсыңмы?

Ә л м ә н д ә р. Нәрсәдән куркасың ди. Бар инде, йөгер, иптәшләрең көтәдер.

И л с у р. Рәхмәт, бабай! (Чыгып йөгерә.)

Ә л м ә н д ә р (алачык янына килеп). Шуларны калдырып ничек инде якты дөньядан китәсең. Миннән башка нишләрләр? Укытып чыгарасы бар, өйләндерәсе бар…

Ә җ ә л. Бер айдан ук онытачаклар.

Ә л м ә н д ә р. Онытырлар микән?.. Онытсалар ни. Нишләтәсең, һәркемнең үз юлы. Шул юлдан барганда бүтәннәрне генә төртеп екмасын.

Ә җ ә л. Карале, Әлмәндәр! Син, чардуган корабыз, дидең, тагын алдаштың. Дача салып ятасың икән ич. Нәрсәгә ул дип сорагач, йокларга, дидең.

Ә л м ә н д ә р. Тинтәк! Әҗәлнең ни икәнен белмәгән сабыйга каберем өстенә чардуган дип ничек әйтәсең. Мин сабыйлар белән сөйләшкәндә син кысылма.

Ә җ ә л. Шунысы да аңлашылмый, чардуганны нигә бакчага корасың, зират бар.

Ә л м ә н д ә р. Үлмәс борын зират өстендә чардуган корганымны күрсәләр, кешеләр ни уйлар? Үзләре дә чардуган өчен такта ярдыра башларлар. Нигә аларны ашыктырырга.

Ә җ ә л. Һич кенә дә сүз табып булмый сиңа.

Ә л м ә н д ә р. Тапмасаң, тик утыр.

Ә җ ә л. Бик утырасы да бит… Нишләргә инде синең белән? Усаллансам, шык та итә алмыйсың алуын. Тик әллә нигә, усалланасым килми.

Ә л м ә н д ә р. Тукта!.. Хәмдебану килә. Миңа хатын булырга тиешле карчык. Син, Әҗәлетдин, читкәрәк авышып тор. Мин Хәмдебану белән сөйләшкәндә килеп комачау итмә. Мин сүземне сүз итәргә тиеш. Ризалыгын бирсен. Өйләнәмме, өйләнмимме — анысын күз күрер.

Ә җ ә л. Сабый булма, соңгы сәгатьләреңдә үзеңнән көлдермә.

Ә л м ә н д ә р. Юк, әлеге көнгә хәтле, шушы яшемә җитеп, сүземне аста калдырмадым. Хатын-кыздан көлдермәдем.

Ә җ ә л. Хәмдебану ризалыгын бирсә, минем кәгазьгә кулыңны куясыңмы?

Ә л м ә н д ә р. Карарбыз.

Ә җ ә л. Өзеп әйт, юкса комачаулыйм.

Ә л м ә н д ә р. Бәйләнчек эт булдың. Куйсам куярмын инде, чурту-матыр, мәтәлеп кит.

Ә җ ә л. Бар алайса, тәвәккәллә.

Рәшәткә янында Хәмдебану күренә, Әлмәндәр рәшәткә янына килә.

Ә л м ә н д ә р. Хәмдебану!

Хәмдебану җавап бирми, үтеп киткәч.

Хәмдебану, әллә үпкәләдеңме?

Х ә м д е б а н у (борылып килеп). Үпкәләмәскә соң, Әлмәндәр абзый, тузга язмаганны. Үземнән үзем оялып йөрим. Андый сүзне ишетмәгәнемә утыз ел. Башка берәү шулай дип әйтсә, таяк белән башын бәреп ярыр идем.

Ә л м ә н д ә р. Миңа ник сукмадың?

Х ә м д е б а н у. Сүзләрең тозсыз булса да, эчеңдә явызлык юк синең, Әлмәндәр абзый.

Ә л м ә н д ә р. Рәхмәт сүзеңә, Хәмдебану. Телең бигрәк татлы инде, шундый әйбәт итеп әйттең. Миңа кияүгә чыгарга ризалыгыңны да бирсәң…

Х ә м д еб  а н у. Син әле һәмишә…

Ә л м ә н д ә р. Кызма, кызма, Хәмдебану. Тозсыз сөйләсәм дә, юк сүз сөйләмим. Ниятем чын.

Х ә м д е б а ну. Бирермен менә ниятеңне таяк белән башыңа.

Ә л м ә н д ә р. Беренче тапкырында сукмагач, икенчесендә сукмассың инде.

Х ә м д е б а н у. Түзәрмен, түзәрмен дә…

Ә л м ә н д ә р. Түзәрсең, түзәрсең дә ризалыгыңны бер бирерсең, Хәмдебану. Ялгыз башка тормыш алып барулары читен.

Х ә м д е б а н у. Аллага шөкер, кешегә сынык сорап кергәнем булмады. Пинсем җитә.

Ә л м ә н д ә р. Шул пинсе түләп бозып бетерделәр карчыкларны. Тамагың ачыкса, үзең эзләп керер идең Әлмәндәрне.

Х ә м д е б а н у. Мыскыл итмә.

Ә л м ә н д ә р. Мыскыл итмим, кызганам, Хәмдебану.

Х ә м д е б а н у. Кызганма да. Кызганыч көнгә калганым юк.

Ә л м ә н д ә р. Калгач соң булыр. Хәзер картайдың, өч аяклап йөрисең. Чирләп китеп урын өстенә егылсаң, яныңда кем утырыр? Ярый ла Әҗәл тиз килсә. Килми интектерсә, нишләрсең?

Х ә м д е б а н у. Куркытма. Заманасы ул түгел, ялгызымны калдырмаслар.

Бакча ягына Өммия чыга. Хәмдебану белән Әлмәндәрнең сөйләшеп торганнарын күреп, колак сала.

Ә л м ә н д ә р. Бигрәк кире беткән хатын булдың. Өзеп әйтәсең инде алайса? Миңа кияүгә чыкмыйм, дисең.

Х ә м д е б а н у. Әйттем бит, юк сүзне сөйләмә, Әлмәндәр бабай. Гумерең буе миңа бәйләндең. Башта бүтәннәргә димләдең, хәзер үзеңә. Шаярып әйтәсеңдер дисәм, чынлап икән.

Ә л м ә н дә р. Яшьрәк чагыңда яшьрәкләр кирәк иде сиңа. Картайгач — мин дә бик әйбәт. Ныклап уйла, Хәмдебану.

Х ә м д е б а н у. Уйлыйсы-нитәсе юк. Үзеңнән биздерәсең килмәсә, бүтән бу сүзеңне сөйләмә, Әлмәндәр абзый. (Кузгалып китә.)

Ә л м ә н д ә р. Риза булсаң, килеп әйтерсең, ялынып бармам. Чынлап әйтәм, Хәмдебану. Бик ныклап уйла. (Хәмдебану киткән якка карап кала. Өммиянең кычкырып көлеп җибәрүеннән сискәнеп китә.)

Ө м м и я. И-и-и… И Аллам! И Ходаем! Үләм, үләм!.. Тагын ниләр кыланырсың икән?

Ә л м ә н д ә р. Нәрсә авызыңны ердың. Әллә тыңлап тордыңмы?

Ө м м и я. Үләм, үләм… Бөтен урамга шар ярып сөйләшеп тора да, тыңлап тордыңмы, дигән була. Нәрсәгә такта турый, ни кыланырга җыена дисәм, башка чыгарга йөри икән. Үләм, үләм…

Ә л м ә н д ә р. Үлсәң үләрсең, мин үләргә җыенмыйм.

Ө м м и я. Әйтәм, малаеңа кереп әйтәм, урамга чыгып кычкырам, белсеннәр кем икәнеңне.

Ә л м ә н д ә р. Нәрсә, нәрсә очынасың? Матри, килен!

Ө м м и я. Әйтәм, Искәндәргә кереп әйтәм. (Кереп китә.)

Ә л м ә н д ә р (аның артыннан кычкырып кала). Килен!

Ә җ ә л. Күрдеңме инде, Әлмәндәр?

Ә л м ә н д ә р. Нәрсә — күрдеңме, нәрсә син дә авызыңны ерасың?

Ә җ ә л. Көләләр үзеңнән, Әлмәндәр.

Ә л м ә н д ә р. Белмичә көләләр, аңламыйча көләләр.

Ә җ ә л. Аңламаслык берни дә юк. Көлдермә үзеңнән, әйдә, кулыңны куй да китик тизрәк.

Ә л м ә н д ә р. Хәмдебану ризалыгын бирмәде, тыңлап тордың.

Ә җ ә л. Аның ризалык биргәнен көтсәң… Булмаганны өмет итмә.

Өммия, Гөлфирә, Искәндәр бакчага чыгалар. Гөлфирә Искәндәрне култыклаган, үзе көлә.

Ө м м и я. Күрегез әнә, үзеннән сорагыз. Менә шушы урында унсигез яшьлек егетләр кебек сайрап торды.

И с к ә н д ә р. Әти, нишләвең инде тагын?

Ә л м ә н д ә р (Өммия каршына атылып барып). Теңкәмә тидең, явыз килен!

Ө м м и я. Үләм, үләм!.. (Үзе Әлмәндәрдән кача.)

Г ө л ф и р ә (Өммияне куып йөргән Әлмәндәрне кочаклап алып). Дәү бабай, дәү бабай, ярамый.

Ә л м ә н д ә р. Җибәр, кызым. Азды, әбиең азды.

Г ө л ф и р ә. Ярамый, ярамый. Син бит бик акыллы, бик әйбәт дәү бабай. Әби ялгыша. Кил, утыр, тынычлан.

Ө м м и я (Гөлфирәгә). Син нәрсә аның сүзен сөйлисең? Кем ялгыша?

Г ө л ф и р ә (Өммияне барып кочаклап). Юк, әбием, ялгышмыйсың, син дә дөрес сөйлисең. (Әлмәндәрнең утырган урыныннан сикереп торганын күреп, аның янына килә.) Юк, юк, дәү бабай, син бик әйбәт. Бөтенегез дә бик әйбәт. Мин сезнең барыгызны да сагынып кайтам. Килегез, барыгыз да тезелешеп утырыгыз.

Ө м м и я. Утырасым да килми. Үзе генә җитмәгән, безне адәм көлкесенә калдырырга җыена. Үләм, үләм… Өйләнәм, ди бит, өйләнәм, ди.

Г ө л ф и р ә. Өйләнсә ни булган?

И с к ә н д ә р. Син, кызым, тик тор. Син бернәрсә дә аңламыйсың әле.

Г ө л ф и р ә. Ничек инде аңламыйм! Бабай ялгыз яши. Өйләнсә, ни гаебе бар?

Ө м м и я. Ничек ялгыз яши? Ә без?

Г ө л ф и р ә. Сез икәү. Бабай синең картың, син бабайның карчыгы. Дәү бабай ялгыз.

Ә л м ә н д ә р. Рәхмәт, кызым. Менә алар җитмештән узып та шуны аңламыйлар.

И с к ә н д ә р. Алай түгел ул, әти. Өйләнмәдең түгел, өйләндең. Әнкәй вафат булгач ун ел да йөрмәдең, өйләндең бит, сүз әйтмәдек.

Ә л м ә н д ә р. Кем әйтмәде? Хатының әйтмәдеме?

Ө м м и я. Әйтмәдем, ул чакта тел яшерә идем.

Ә л м ә н д ә р. Иреңнең колак итен ашадың. Әллә мин ишетмәдемме?

И с к ә н д ә р. Ярый, анысы булган беткән. Инде хәзер, йөз яшеңә җиткәндә.

Ә л м ә н д ә р. Син, малай актыгы, минем яшьне санама.

Г ө л ф и р ә (Искәндәргә). Син, бабай, дөрес әйтмисең. Йөз яшеңә җиткәндә димә, йөз яшеңә дә җитмәгән килеш, диген. Сиңа, дәү бабай, чыннан да өйләнергә иртәрәк. Йөзгә җиткәч, була.

Ө м м и я. Котыртып утырма. Сиңа көлке. Әтиеңә хат язып җибәрермен менә. Монда кайтып дәү бабасын котыртып йөри, дип. Аның белән без изаланабыз, син түгел.

И с к ә н д ә р. Әти, әйдә әйбәтләп сөйләшик… Бүтән чакта синең сүздән чыкмыйбыз, безнең өйдә син хуҗа. Киленең Өммия дә синең каршыңда биеп тора. Ни әйтсәң, шуны тыңлый.

Ә л м ә н д ә р. Бик тыңлый инде, тыңлый хатының.

И с к ә н д ә р. Ярый, кызма. Өр-яңа такталарны турап, бер дә кирәкмәгәнгә бакча уртасына алачык корырга тотынганың өчен сүз әйтмәдек.

Ә л м ә н д ә р. Әллә әйтер идеңме?

И с к ә н д ә р. Тыңлап бетер инде.

Ө м м и я. Искәндәр авыру, нигә аны борчыйсың.

Ә л м ә н д ә р. Ата белән бала сөйләшкәндә син кысылма.

И с к ә н д ә р. Бар, Өммия, өйгә керегез. Без икәү генә сөйләшик.

Ө м м и я. Сине тыңлыймы ул! Сине ул олы кешегә санамый.

Гөлфирә көлеп җибәрә.

Нигә бертуктаусыз көләсең? Сабый бала түгел, акыл керергә вакыт.

Г ө л ф и р ә. Кызык ич.

Ө м м и я. Сиңа кызык кына булсын.

Г ө л ф и р ә. Дөнья кызык булгач начармыни?

Ө м м и я. Дәү бабаң гомере буе кызык-кызык дип яшәде. Хәзер күрәсең, нишли. Аңа кызык — безгә оят. Әйдә, керәбез.

Г ө л ф и р ә. Өйгә керәсем килми. Дәү бабай янында утырасым килә. Дәү бабай, синең яныңда утырыйммы?

И с к ә н д ә р. Гөлфирә, олылар әйткәнне тыңла.

Г ө л ф и р ә. Кайчан картаермын, мин әйткәнне дә тыңларлар иде. Әйдә, әбием. (Өммияне култыклап ала.)

Кереп китәләр.

И с к ә н д ә р. Менә шулай, әти.

Ә л м ә н д ә р. Нәрсә шулай?..

И с к ә н д ә р. Шулай.

Ә л м ә н д ә р. Нәрсәнең шулай икәнен белмисең бит, улым. Хатының да әйтә, кызык-кызык дип кенә яшәде, ди. Кызыкның нәрсә икәнен белми, мәгънәсенә төшенми. Син дә аңа кушылып мине ачуланасың.

И с к ә н д ә р. Ачуланмыйм, әти.

Ә л м ә н д ә р. Ачулансаң да, үпкәләмим. Дүрт энең дә кайтып, бишәүләп ачулансагыз, сөенер генә идем. Хәлең ничек?

И с к ә н д ә р. Юк ла инде, беткән.

Ә л м ә н д ә р (кинәт үзгәреп). Зарланма! Зарланасы булма!

И с к ә н д ә р. Үзең сорыйсың бит.

Ә л м ә н д ә р. Яхшы диген. Көл! Җырла! Бие! «Шулай»ның мәгънәсе шунда, кызыкның да мәгънәсе шунда. Әгәр син зарлана дип мин зарлансам, син сукрана дип мин сукрансам, ни була… (Урыныннан торып.) Бераз гына утырып тор.

И с к ә н д ә р. Кая барасың?

Ә л м ә н д ә р. Үзем беләм. (Чыгып китә дә бераздан бер чирекле шешәне кочаклап керә.) Кил ышыккарак.

И с к ә н д ә р. Ансыз гына сөйләшик.

Ә л м ә н д ә р. Нәрсә сөйлисеңне беләм, минем ни әйтәсемне син дә беләсең. Әчегән бал эчеп, җырлашып утырсак, икебезгә дә шифасы тияр. Рамнарны кырып ясап куйган идем, өлгерүе җиткәндер. (Алмагач ботагына элеп куйган кружканы алып, Искәндәр янына чүгәләп утыра.) Теләсәң ни әйт, хатының усал. Шушы чирәклене өйгә керттерми бит тәки. Нәрсәсе бар инде. Бал бит бу, чын бал. Аракыны, үзең беләсең, үзем дә өйгә кертмәдем. (Кружкага бал салып.) Яле, тотып куй.

И с к ә н д ә р. Авырайтмас микән?

Ә л м ә н д ә р. Атаң кушкач, авырайтмас.

Искәндәр балдан авыз итә дә кружканы Әлмәндәргә суза. Әлмәндәр кружкада калган балны эчеп бетерә.

Менә шулай, улым.

И с к ә н д ә р. Нәрсә шулай?

Ә л м ә н д ә р. Үләргә ашыкма, дим.

И с к ә н д ә р. Мин ашыкмыйм да бит…

Ә л м ә н д ә р. Ашыгасың. Син әле дүрт энекәшең өчен дә яшәргә тиеш. Кызык менә шунда була: сиңа Әҗәл килеп әйтә, Искәндәр, саубуллаш дөнья белән, ди. Барыбер зарланып ятасың, ди. Син үзең дә, болай интегеп яшәгәнче дип, риза буласың. Риза булмаска кирәк. Алдарга кирәк Әҗәлне.

И с к ә н д ә р. Алдарсың аны.

Ә л м ә нд ә р. Ә син алда. Җаен тап. Моның вакыты җиткән дип, Әҗәл килә. Куркыткан була. Ә син сер бирмисең. Ул синең белән мәшәкатьләнгән арада, көн үтә, бүтәннәр янына барырга соңга кала, синең аркада бүтәннәр дә озаграк яшәп кала. Менә шулай…

Ала карга дигән, әй, асыл кош,

Кунган җирең кайсы имәндә?

Син башың исәң дә, мин имәдем,

Башкаема хәсрәт килгәндә.

Кушылып җырла миңа, улым.

И с к ә н д ә р. Хәлем юк.

Ә л м ә н д ә р. Җырла!

И с к ә н д ә р. Ала карга дигән, әй, асыл кош… Булмый, әти.

Ә л м ә н д ә р. Пешмәгән арыш чумары! Боламык! (Паузадан соң.) Әй, улым… (Өстеннән казакиен салып җиргә җәя.) Таянып тор.

И с к ә н д ә р. Өйгә керим.

Ә л м ә н д ә р. Сөйләшмәдек бит әле, улым.

И с к ә н д ә р. Булды, әти, сөйләштек. (Утырган урыныннан торырга азаплана, булдыра алмый. Әлмәндәр аңа ярдәм итмәкче булып кулыннан тота.) Үзем. (Көч-хәл белән торып, өйгә таба атлый.)

Ә л м ә н д ә р. Хатыныңа әйт, бераздан миңа чәй чыгарсын. (Искәндәр артыннан карап калып җыр суза.)

Ала карга дигән, әй, асыл кош…

Ә җ ә л. Аңлашылды, Әлмәндәр.

Ә л м ә н д ә р. Ни аңлашылды, Әҗәлетдин?

Ә җ ә л. Үз хәйләңне үзең ачып бирдең, һаман мине алдап йөртәсең. Килешми, Әлмәндәр. Яхшылыкка яманлык белән кайтарасың. Алайга китсә… Куй хәзер үк кулыңны. Куй, боргаланып маташма, картлач.

Ә л м ә н д ә р. Нәрсә җикеренәсең? Куймыйм дигәнем юк. Китер кәгазеңне.

Ә җ ә л (кесәсеннән кәгазь алып, Әлмәндәр каршына җәеп сала). Аңлашылырлык итеп куй.

Ә л м ә н д ә р. Кайсы җиренә? Шушындамы?

Ә җ ә л. Шунда.

Ә л м ә н д ә р. Яза белмим бит мин, Әҗәл дус.

Ә җ ә л. Хәйләләмә. Председатель булып эшләдең.

Ә л м ә н д ә р. Соң, җаным-бәгырем, вакыты шундый иде.

Ә җ ә л. Кил, кулыңнан тотып яздырам.

Ә л м ә н д ә р. Орынма. Әлмәндәр дип искечә яза беләм. Тик аз гына сабыр ит, бал кабып куйыйк.

Ә җ ә л. Капмыйсың, Әлмәндәр.

Ә л м ә н д ә р. Балдан ни була?

Ә җ ә л. Өйрәнеп алдым мин сине. Бал кабам дип, этлек эшләргә җыенасың.

Ә л м ә н д ә р. Юк ла инде. Нәрсә син ул чаклы? Кил утыр, торма каршымда тасраеп. (Кружкага бал салып.) Йә, тотып куй минем исәнлеккә.

Ә җ ә л. Юк, юк… Беренчедән, миңа ярамый, икенчедән, ничек инде синең исәнлеккә эчим ди? Мин бит синең янга исәнлек-саулык теләп килмәдем.

Ә л м ә н д ә р. Минем җаным өчен тот, алайса. Озакка сузма, кул да куясы бар.

Ә җ ә л. Шулай дисәң генә. (Кружкадагы балны эчеп куя.)

Ә л м ә н д ә р. Менә шулай. (Үзенә дә салып эчә.) Менә шулай. Ничек, әйбәтме?

Ә җ ә л. Беләм инде, син начар нәрсә эчмисең.

Ә л м ә н д ә р. Шулай шул. Тот тагын берәрне. Әйдә, бор утырган — бер гумер. Син мине бүтән күрмәячәксең. Сагынып сөйләрлек булсын.

Ә җ ә л. Аз гына сал.

Әлмәндәр салып бирә, Әҗәл эчә. Әлмәндәр дә салып эчә.

Ә л м ә н д ә р. Әйдә, хәзер рәхәтләнеп сөйләшеп утырыйк.

Ә җ ә л. Әйттем бит, этлек эшлисең, дип.

Ә л м ә н д ә р. Йә инде, Әҗәл дус. Күпкә түзгәнне азга түз инде. Җырлыйммы?

Ә җ ә л. Ала карга дигән асыл кошны җырлама.

Ә л м ә н д ә р. Ошамыймыни?

Ә җ ә л. Әллә нинди, шомлы.

Ә л м ә н д ә р. Әһә, шомлыны син дә яратмыйсың икән. Аңламыйсың син, тиле, җырның ни икәнен. Әлмәндәрнең үз гумерендә шомлы җыр җырлаганы юк. Ярый, мәтәлеп кит, чурту-матыр, бүтәнне җырлыйм.

Мин җырлыймын бырдыйны —

Бырдый белән шырдыйны;

Мин җырлаганны ошатмасаң,

Үзең җырла шундыйны.

Йә, ничек?

Ә җ ә л. Ярый. Әлмәндәр. Яраса, тыңла.

Мин җырлыймын бырдыйны —

Бырдый белән шырдыйны;

Җырламас идем шырдыйны,

Тыңлаучысы шыр тиле. Монысы ничек?

Ә җ ә л. Мин, Әлмәндәр, синең янга килгәннән бирле, гел синең сүзеңнән чыкмый йөрим, әйеме? Син гел мине мыскыл итәсең, әйеме? Гел миннән көләсең, әйеме? Ярамый бит болай, агай-эне. Ярамый болай, Әлмәндәр дус. Яратам бит мин сине. Яратмаган кеше белән араны тиз өзәм мин.

Әлмәндәр кычкырып көлеп җибәрә.

Йә, нигә көләсең, ә, нигә көләсең?

Ә л м ә н д ә р. Көлке.

Ә җ ә л. Нәрсәсе көлке. Йә, нәрсәсе көлке инде?

Ә л м ә н д ә р. Үлемне әйтәм. Үлем көлке.

Ә җ ә л. Көлке түгел, Әлмәндәр дус.

Ә л м ә н д ә р. Көлке. Адәм баласы ыспутникка утырып җиде кат күктә җыр көйләп йөри, Газраилнең маңгаена чиертеп үтә, җиргә төшә дә юктан гына үлеп китә. Көлке булмый ни булсын. Эх, чурту-матыр, дөбер-шатыр… Миңа ярый да инде… Япь-яшь егетләр бит, жибадур кебек егетләр!.. (Русча җырлап җибәрә.)

Ассалуди, былгаруди

Гулять иттек кыз белән…

Аңлыйсыңмы: ассалуди, былгаруди. Беләсеңме син ул сүзне? Белмисең. Ә мин беләм.

Ә җ ә л. Яратам мин сине, Әлмәндәр дус. Валлаһи дип әйтәм, тимәс идем мин сиңа… Нишлим… Кил, Әлмәндәр дус, кочаклап үбим бер үзеңне.

Ә л м ә н д ә р. Анысы булмый, Әҗәлетдин.

Ә җ ә л. Яратмыйсың син мине, Әлмәндәр, беләм. Дошман күрәсең. Эх!.. (Әлмәндәрнең казакие өстенә ава да гырлап йокыга китә.)

Әлмәндәр аның янына килеп, йоклаганмы-юкмы икәнен карый. Әҗәлнең йоклаганлыгына ышангач, казакиен тартып алып шыпан гына бакчадан чыгып ычкына.

Пәрдә.

 

ИКЕНЧЕ   ПӘРДӘ

 

Интермедия

 

Прологтагы күренеш. Сәхнәдә Газраил белән Фәрештә.

Г а з р а и л. Бер мең биш йөз илленче номерлы Әҗәлдән хәбәр юкмы?

Ф ә р е ш т ә. Юк.

Г а з р а и л. Нишләп йөри ул? Унике сәгать вакыт үтте. Әлмәндәр һаман да исән. Нәрсә бу?

Ф ә р е ш т ә. Белмим. Бәлки, Әлдермеш авылын таба алмый йөридер.

Г а з р а и л. Юкны сөйләмәгез. Кесәсендә җир өстенең картасы бар.

Ф ә р е ш т ә. Сез булып сез дә картадан Әлдермешне таба алмадыгыз.

Г а з р а и л. Күп белмәгез. Барыгыз, эшегездә булыгыз.

Фәрештә китә, Әҗәл керә.

Ә җ ә л. Мөмкинме?

Г а з р а и л. Һә, кайткан. Кайда Әлмәндәр?

Ә җ ә л (башын аска иеп). Юк.

Г а з р а и л. Ничек юк?

Ә җ ә л. Кызгандым мин аны.

Г а з р а и л. Нәрсә-ә?!

Ә җ ә л. Кызгандым. Жибадур кебек тап-таза, менә дигән кеше.

Г а з р а и л. Нинди жибадур?

Ә җ ә л. Әлдермеш авылында «живодер» дигән сүзне үзгәртеп, «жибадур» диләр. Ләкин яхшы мәгънәдә кулланалар. «Болото» дигән сүзне «мулата» диләр. «Во саду ли в огороде» дигән җырны «Ассалуди былгаруди» дип җырлыйлар.

Г а з р а и л. Син нәрсә лыгырдыйсың?

Ә җ ә л. Лыгырдамыйм, дөресен әйтәм. Әлмәндәр үзе җырлады. «Ассалуди былгаруди гулять иттек кыз белән» дип җырлады.

Г а з р а и л (Әҗәл каршына атылып килеп). Син!.. Син Әлмәндәрне алып киләсе урынга җыр өйрәнеп яттыңмы?! Бу ни бу?! Нәрсә бу?! (Шул вакыт телефон шалтыраган тавыш ишетелә. Газраил кесәсеннән телефон трубкасын ала.) Әйе, тыңлыйм. Хәзер. Шуны да миннән башка эшли алмыйсыз. (Әҗәлгә.) Беркая да китмичә шушында мине көтеп утыр. (Тиз генә чыгып китә.)

Фәрештә керә.

Ф ә р е ш т ә. Эләктеме?

Ә җ ә л. Булды бераз.

Ф ә р е ш т ә. Нигә соңладың?

Ә җ ә л. Син дә сорау алма әле.

Ф ә р е ш т ә. Ә мин беләм.

Ә җ ә л. Нәрсә беләсең?

Ф ә р е ш т ә. Син Әлмәндәр картны югалттың.

Ә җ ә л. Каян беләсең?

Ф ә р е ш т ә. Минем белмәгәнем юк.

Ә җ ә л. Кайда ул Әлмәндәр?

Ф ә р е ш т ә. Әйтимме соң?

Ә җ ә л. Нәрсә чытыкланасың? Минем хәлне күреп торасың ич.

Ф ә р е ш т ә. Күреп торам. Мин күп нәрсәне күреп торам, һәм… һәм шулар өчен син миңа бурычлы. Бүген кәгазьләрне актарып утырганда, синең тагын бер кыңгыр эшеңне күреп алдым. Моннан 70, 60 һәм 45 ел элек шеф сине өч тапкыр Әлмәндәр янына җибәргән булган. Син…

Ә җ ә л. Әкрен.

Ф ә р е ш т ә. Ни өчендер ул чакта бу этлегеңне Газраил сизми калган… Хәзер оныткан.

Ә җ ә л. Әкрен дим.

Ф ә р е ш т ә. Курыкма, мин аңа әйтмәдем.

Ә җ ә л. Әйтергә иде.

Ф ә р е ш т ә. Мин әләкче түгел. Газраилгә баш бирергә теләмәвең өчен мин сине хөрмәт итәм.

Ә җ ә л. Рәхмәт. Хөрмәт иткәч әйт, кайда Әлмәндәр?

Ф ә р е ш т ә. Антоновка авылында. Евстигней исемле карт янында.

Ә җ ә л (карта каршына барып, Антоновка авылын эзләп таба). Кара, карт төлке, кая сызган. Рәхмәт сиңа. Бу юлы ычкына алмассың, Әлмәндәр.

Ф ә р е ш т ә. Ни өчен син Әлмәндәр картны яклыйсың?

Ә җ ә л (кинәт кызып). Яклыйм?.. Әйе, яклыйм! Хаким юкмы әллә?! Әгәр беләсең килсә, җанкисәгем, дөнья улемнән генә тормый. Туйдым! Әгәр кулымнан килсә, мин узем Әлмәндәр урынында булыр идем. Без кемнәр синең белән? Үлемсез булуыбыздан ни мәгънә? Безнең бар белгәнебез: кайгы, хәсрәт, күз яшьләре.

Ф ә р е ш т ә. Оһо! Син үзгәреп кайткансың.

Ә җ ә л. Кызганычка каршы, үзгәрә алмыйм. Үзгәрә алсам, Әлмәндәр картны Газраил кулына бирмәс идем.

Ф ә р е ш т ә. Әлмәндәр дә Әлмәндәр, дисең. Кем соң ул? Галимме? Искиткеч бер ачыш ясаганмы? Танылган җырчымы?

Ә җ ә л. Юк.

Ф ә р е ш т ә. Әллә берәр футболистмы, йә булмаса хоккеистмы?

Ә җ ә л. Юк.

Ф ә р е ш т ә. Әллә…

Ә җ ә л. Юк.

Ф ә р е ш т ә. Бәлки…

Ә җ ә л. Юк.

Ф ә р е ш т ә. Кем соң, алайса? Нәрсә эшләгән?

Ә җ ә л. Берни эшләмәгән. Гап-гади кеше. Ләкин гомере буе яшәүнең кадерен, тәмен белеп яшәгән кеше. Иң авыр чакларда да тормыштан ямь таба белгән, күңел көрлеген югалтмаган кеше. Ул авылның шатлыгы, өмете. Аны күреп сөйләшкән кеше кайгысын оныта. Мин дә Әлмәндәр карт яшенә җитәрмен дип өметләнә. Азмы болар? Хәер, без нәрсә аңлыйбыз соң.

Ф ә р е ш т ә. Ә нигә аңларга? Аңламау, бәлки, хәерлерәктер.

Ә җ ә л. Бәлки, бәлки. Шулай да…

Ф ә р е ш т ә. Ләкин шуны бел, хуҗа бу юлы онытмаячак.

Ә җ ә л. Аңладым.

Ф ә р е ш т ә. Килә… Мин сине хөрмәт итәм, шуңа күрә кисәтергә уйладым. (Чыгып китә.)

Г а з р а и л (кереп). Бар хәзер Әлдермешкә. Әлмәндәрсез борылып кайтсаң, күрсәтермен ассадули былгарудиеңны.

Ут сүнә.

 

III КҮРЕНЕШ

 

Антоновка авылындагы Евстигней картның бакчасы. Пәрдә ачылганда, Е в с т и г н е й умарта карап йөри. «Ястәгнәй! Знакум!» дигән тавышны ишетеп, битлеген күтәрә.

Ә л м ә н д ә р (үзе күренми). Ястәгнәй! Знакум!

Е в с т и г н ей . Кем ул анда?

Ә л м ә н д ә р. Кто такуй, знаешь? Ни знаешь — маклашка дам.

Е в с т и г н е й. Альмандар?

Ә л м ә н д ә р (агачлар арасыннан килеп чыга). Знал, маклашка ни дам. Гости пришул — чәй давай, дивка давай.

Е в с т и г н е й (битлеген җиргә куеп, Әлмәндәр каршына бара). Шайтан! Нихаль, Альмандар? Якши?

Күрешәләр.

Ә л м ә н д ә р. Хураша! Сам хураша?

Е в с т и г н е й. Якши! Бик якши! Каян килдең?

Ә л м ә н д ә р. Деревня. Свая деревня. Тибя давна ни видал.

Е в с т и г н е й. Якши! Бик якши! Айда, кил, утыр монда. Мин да уйлаган синга барырга. Вот умарта, бал киряк. Янгир бар, бал бар, куп бар. Син бал бар?

Ә л м ә н д ә р. Мнугы. Гуд хураша, дуж есть, сулныца есть, свиты мнугы, пчала туда-суда мнугы литит. Тибя кислый мед есть? Меня есть. Әлмәндәр кислый мюд пил. Әҗәлдән бижал. Әжәл спал, Әлмәндәр Ястәгнәй знакум бежал.

Е в с т и г н е й. Азяль? Кем Азяль?

Ә л м ә н д ә р. Смирт. Пришул. Гаварит, старик, давай. Әлмәндәр, давай. Туда-суда умирать. Я тужы туда-суда. Бижал тибя. Писня пить будем, дивка гулять будем.

Е в с т и г н е й (көлеп). Балагур. Якши! Бик якши! Бал бар, Альмандар бар, Евстигней бар, карчык бар.

Ә л м ә н д ә р. Старуха ни нада, дивка давай. Три верст пришул, дивка нит — абратны бижать будем.

Е в с т и г н е й. Ю-ук! Кунак! Дус! Альмандар дус! Знаком!

Ә л м ә н д ә р. Мнугы гуд знакум! Хураша знакум.

Е в с т и г н е й. Айда, Альмандар, ызба кер.

Ә л м ә н д ә р. Ызба ни нады. Здич хураша. Старуха ни нады, чәй ни нады, кислый мед ни нады. Писня нады. Садис, писня пить будем. Ассалуди, былгаруди. Давай, Ястәгнәй. (Җыр башлый.)

Ассалуди, былгаруди…

Давай, Ястәгнәй.

Е с т и г н е й (җыр башлый, Әлмәндәр очынып тыңлый).

Во саду ли, в огороде

Девица гуляла.

За ней ходит, за ней ходит

Удалой молодчик,

За ней носит, за ней носит

Дороги подарки.

Ә л м ә н д ә р. Спасибо, Ястәгнәй. Рәхмәт. Рәхмәт. Яшәдек без, ә? Җырлап яшәдек. Сер бирмәдек. Күпме гумер бергә. Алтмыш ел, ә? Күршеләр, знакумнар. Хәтерлисеңме, болынга печән чабарга чыккач, җыелышып биегәндә сезнең авылның Маручканы кочаклаган идем, шуннан минем Йөзембикәм азгын дип мине әрләгән иде. Хәтерлисеңме, безнең якка аклар килгәч, бергәләп урманда кызылларга кушылып киткән идек. Исеңдәме колхоз төзегәндә мине үлемнән коткарып калганың, хәтерлисеңме сугыш вакытында…

Е в с т и г н е й. Да, много прошло.

Ә л м ә н д ә р. Малы, Ястәгнәй. Бик әз. Яшисе килә, Ястәгнәй. Илле яшьтә булсаң иде хәзер, ә? Дөньясы бигрәк мптур бит, Ястәгнәй. Китәсе килми. Әҗәл килде миңа, сизеп торам. Шуңа күрә синең яныңа чаптым, җәяүләп килдем, Ястәгнәй, саубуллашып кайтыйм дидем. Әҗәл килде.

Е в с т и г н е й. Ерунду не болтай, Альмандар.

Ә л м ә н д ә р. Ярунда түгел, сизенәм. Мин, үзең беләсең, шыңшып йөрергә яратмадым. Дөньядан ямь табып яшәдем. Авырлык килсә дә, бирешмәдем. Җылап йөрүче ирне җенем сөйми. Син мине зарлана дип уйлама. Исем дә китми, Әҗәл белән дә көлеп сөйләштем.

Е в с т и г н е й. Правильно, так и надо. Я тоже, знаешь, маху не давал. Жить будем еще, Альмандар.

Ә л м ә н д ә р. Шулай. Синең исән-сау йөргәнеңне күреп сөендем. Хәлләрең ничек соң, Ястәгнәй?

Е в с т и г н е й. Дело молодое.

Ә л м ә н д ә р. Шулай, бирешмә, нык тор. Син миннән алты яшькә яшьрәк.

Е в с т и г н е й. Молокосос.

Ә л м ә н д ә р. Валлаһи, дөрес! Әйдә җырлыйбыз.

Е в с т и г н е й (көйләп). Ала карга дигян, ай, асыл куш…

Ә л м ә н д ә р. Валлаһи шулай.

Ала карга дигән, әй, асыл кош,

Имән башларына ник кундың?

Никләр кунганыңны да белмәгәч,

Якты дөньяларга ник тудың?

Хәтерлисеңме, Ястәгнәй, синең Иваның белән минем Хәйретдиннең үле хәбәрләре беркөнне килде.

Е в с т и г н е й. Да-а…

Ә л м ә н д ә р. Әйдә безгә киттек, Ястәгнәй. Куып йөрсен әле безне Әҗәл. Ул мине эзләп чыгып китәр, ә без рәхәтләнеп… Әйдә, мой дача гулять будем. Сад дача делал, гарадскуй дача.

Е в с т и г н е й. Ю-ук, Альмандар. Син минеке кунак. Минеке избада йоклыйсын.

Ә л м ә н д ә р. Твая снаха ругать будет.

Е в с т и г н е й. Ю-ук. Килин якши. Син яратам. Посиди немного, я скажу… (Чыгып китә.)

Әлмәндәр, Евстигнейның битлеген киеп, умарта янына килә дә хәле бетеп туктый. Әҗәл күренә.

Ә җ ә л. Шулай диген, Әлмәндәр. Качтым диген.

Ә л м ә н д ә р (битлекне салып, җиргә утыра). Ни булды дисәм, син икәнсең әле.

Ә җ ә л. Әйе, мин фәкыйрегез. Әйттем бит мин сиңа, миннән качып котыла алмассың, дидем. Әйдә Әлдермешкә кайтабыз.

Ә л м ә н д ә р. Китер кәгазеңне, кул куйыйм, котылыйм син сабакыдан.

Ә җ ә л. Юк, Әлдермешкә кайтабыз башта.

Ә л м ә н д ә р. Ни аермасы бар?

Ә җ ә л. Син анда такта ышкылаттың, такта кадаклаттың. Исәп-хисапны шунда өзәрбез.

Ә л м ә н д ә р. Кайтырлык хәлем бетте.

Әҗәл. Хәйләләмә. Әйдә, Әлмәндәр, яхшылык белән. Юк нәрсә өчен бозылышмыйк. Тор әйдә, минем өчен кайда кул куйсаң да барыбер, үзең өчен әйтәм. Туган-үскән нигезеңдә, үзең ясый башлаган алачыгыңда…

Ә л м ә н д ә р. Шулай димсең?.. Ястәгнәй чыксын инде, саубуллашып китим.

Ә җ ә л. Бәлки, кирәкмәс.

Ә л м ә н д ә р. Ни өчен?

Ә җ ә л. Ни өчен дип… Башың белән уйлап кара. Ул да яшь кеше түгел, син авырайганны күрер дә кәефе китәр. Син бит кешеләрнең кәефләре кырылуын теләмисең.

Ә л м ә н д ә р. Шулай шул.

Ә җ ә л. Әйдә тор. Әкрен генә атлыйк. Нәрсә ул синең өчен өч чакрым ара. Сиңа җиңелрәк булсын өчен мин яныңнан бармам, читтәнрәк атлармын.

Ә л м ә н д ә р (урыныннан торып). Бигрәк төче теллегә әйләнгәнсең.

Ә җ ә л. Төче телледән түгел. Качып киткәнеңә ачулансам да, сокланам мин сиңа. Туксан бер яшеңдә өч чакрым җиргә җәяүләп чыгып киткәнсең. Кайтасың барын да оныткансың. Йә, ничек, ярыйсыландымы хәлең? Бәлки, чыннан да, Ястәгнәй знакумың чыкканны көтәрсең? Берәр ат юнәтеп озатып куярлар.

Ә л м ә н д ә р. Юк, кеше борчырга яратмыйм. Әйдә.

Әкрен генә бакчадан чыгып китәләр. Евстигней керә.

Е в с т и г н е й. Альмандар. Кайда син? Где ты? Шаярма, әй, балагур, шайтан!

Ут сүнә.

 

IV КҮРЕНЕШ

 

Әлмәндәр карт бакчасы. Эшләнеп бетмәгән алачык идәнендә Әлмәндәр белән Әҗәл утыралар. Вакыт — төн. Әрәмәлек ягыннан гармунга кушылып җырлаган тавышлар ишетелә.

Ә җ ә л. Ятып ял итеп ал, Әлмәндәр. Шактый юл үттең, а рыгансыңдыр.

Ә л м ә н д ә р. Акылың алтын икән. Ял итеп ал дигән булып мәңгелеккә йоклатырга җыенасыңмы?

Ә җ ә л. Нәрсә инде син. Кем дип беләсең мине ул кадәр. Син генә ул алдашасың, мин гадел эш йөртәм. Кулыңны куймаган килеш сиңа орынаммы… Синең өчен эләгәчәк миңа. Ләкин барыбер соңгы төнеңне үзеңә бирәм.

Ә л м ә н д ә р. Маташтырма.

Ә җ ә л. Валлаһи, билләһи. Төнлә алып китмим сине. Таң атканда, кояш чыгар алдыннан, көн уянганда. Күңелең гел яктыда булгач, үлемең дә яктыда булсын. Ә бүген төнлә син теләгән нәрсәңне эшли аласың.

Ә л м ә н д ә р. Җәйге кыска төндә ни эшләп булсын. Ашап туймаганны ялап туеп булмас.

Ә җ ә л. Уйла. Үкенечләрең калмыймы?

Ә л м ә н д ә р. Юк. Мин кылган эшләремә үкенмәдем, эшләргә ниятләгән эшемне ахырына җиткезеп туктадым. Ярты юлда менә шушы алачык кала, тагын… тагын… Дөнья кала. Төзелеп бетмәгән дөнья кала. Төзеп бетерәсе иде. Кешеләр үлсәләр дә, ичмасам, минем яшемә җитеп үз үлемнәре белән үлсеннәр иде. Уттан кырылмасыннар иде.

Ә җ ә л. Нәрсә әле син мескенләнеп коелып төштең, Әлмәндәр? Шундый күңелле иде синең белән, кинәт сүндең. Салындырма борыныңны, җебемә, чурту-матыр. Тор әйдә, алачыгыңны кадаклап бетерәбез.

Ә л м ә н д ә р. Төнлә шакылдау килешми. Кешеләр йоклый.

Ә җ ә л. Нишләргә соң инде синең белән?

Ә л м ә н д ә р. Китер кәгазеңне.

Ә җ ә л. Әлмәндәр…

Ә л м ә н д ә р. Китер диләр.

Ә җ ә л. Нигә инде… Мин үзем әйтеп торганда…

Ә л м ә н д ә р. Белеп тор, мин кул куйдырдым, Әлмәндәрне җиңдем дип мактанасы булма, үзем куям.

Ә җ ә л. Хет өйдәге улың, киленең, оныгың белән саубуллаш.

Ә л м ә н д ә р. Йокылары бүленмәсен.

Ә җ ә л. Ярый соң, алайса, әйтмәк бар, көчләмәк юк. Соңыннан миңа үпкәләмә. (Кәгазь белән карандашны Әлмәндәргә суза.) Әлмәндәр, кызганам мин сине, валлаһи кызганам. Сиңа ярдәм итәсем килә, ничек ярдәм итәргә белмим. (Кинәт бер фикергә килә.) Таптым! Таптым, Әлмәндәр дус? Син исән калачаксың!

Ә л м ә н д ә р (кәгазьне атып бәреп). Әйт тизрәк!

Ә җ ә л. Искәндәр! Улың Искәндәр! Фамилиягез бер, исемнәрегез охшаган. Абайламас Газраил. Сизмәслек итеп эшләрмен. Искәндәр үзе дә Әҗәл көтеп ята. Керим мин аның янына, кул куйдырып чыгыйм.

Ә л м ә н д ә р (сикереп торып). Ни дидең? Ни дидең син, явыз?! Минем бердәнбер улыма? (Әҗәлнең якасына ябыша.)

Ә җ ә л. Нишлисең, җибәр!

Ә л м ә н д ә р. Син Әлмәндәр картны?

Әҗәлне күтәреп алып җиргә сыламакчы була. Әҗәл бирешми. Көрәшәләр. Икесе дә егылып җирдә әүмәкләшәләр. Ниһаять, икесенең дә хәле бетә, бер-берсенә аркаларын терәшеп ял итәләр.

Ә җ ә л. Әйтерсең мин үзем өчен.

Ә л м ә н д ә р. Дәшмә!

Ә җ ә л. Синең өчен бит, яшисең килә бит.

Ә л м ә н д ә р. Дәшмә дим!

Ә җ ә л. Дәшмим, чурту-матыр, мәтәлеп кит. Ике тиенлек тә акылың юк. «Ала карга» дип җырлап йөрергә генә беләсең. Аңарга китсә, ала карга асыл кош та түгел әле.

Ә л м ә н д ә р. Булмасын. Ул җан иясе.

Ә җ ә л. Аның кемгә кирәге бар?

Ә л м ә н д ә р. Дөньяда булгач, кирәге бардыр.

Пауза.

Ә җ ә л. Гафу ит, Әлмәндәр. Мин Искәндәрне исеңә төшереп ялгышканмын. Синең Әлмәндәр икәнеңне онытып җибәргәнмен. Әй, дөнья, дөнья… Ассалуди, былгаруди… Карале, Әлмәндәр, теге Ястәгнәй ничек булыр? Синең урынга батмасмы?

Әлмәндәр кинәт Әҗәлгә таба борыла. Әҗәл егылып китә.

Ә л м ә н д ә р. Тагын башладыңмы?

Ә җ ә л (артка чигенеп). Булды, булды. Дәшмим, дәшмим. Зинһар, кызма. (Җирдә яткан кәгазьне алып.) Ярар, синеңчә булсын. Бөтенесе син дигәнчә булсын, мә. Мә карандаш.

Әлмәндәр, кәгазь, карандашны алып, кул куярга җыенганда, бакча рәшәткәсе янына Гөлфирә белән Мансур килеп туктыйлар. Мансур Гөлфирәгә якын килми, читтә басып тора. Әлмәндәр, кул куярга онытып, аларны күзәтә башлый.

М а н с у р. Гөлфирә, сез нигә безнең авылда тумаган икән?

Г ө л ф и р ә. Әллә нинди сораулар бирәсез сез, Мансур.

М а н с у р. Ярамыймыни?

Г ө л ф и р ә. Үзегез ничек уйлыйсыз соң?

М а н с у р. Мин уйламыйм.

Г ө л ф и р ә. Уйламагач, андый сорау бирмәгез.

М а н с у р. Авылда шулай инде. Сорауны уйлап торып бирмиләр. Тоталар да әйтәләр. Шәһәрдә генә уйлаган булалар. Уйлап, әйтерсең бездән артык җирләре бар. Алар да ике аяклы, без дә ике аяклы.

Г ө л ф и р ә. Тавык та ике аяклы, каз да ике аяклы.

М а н с у р (көлеп). Эләктереп ала беләсез сез.

Ә л м ә н д ә р. Син дә эләктереп ал, пешмәгән. Авызың ачып торасың. Бүтән чакта бик егетләнәсең бит.

Ә җ ә л. Тукта, Әлмәндәр, тыңлыйк.

Ә л м ә н д ә р. Кыз белән егет сөйләшүе сиңа ник кирәк?

Ә җ ә л. Кызык бит. Сөйләшүләре ни белән бетәр икән.

Г ө л ф и р ә. Сез нигә уеннан киттегез?

М а н с у р. Сез дә киттегез бит.

Г ө л ф и р ә. Мин нишләмәм. Миңа дәү бабай әйтте, озак йөрмә, сәгать ун тулганчы, матри, өйдә бул, диде.

Ә л м ә н д ә р. Кара курнус борынны, ничек алдаша.

М а н с у р. Әлмәндәр бабай өйдә юк. Аны күрдем мин, Антоновка авылына бара иде. Ул анда барса, ике-өч көнсез кайтмый, беләм.

Ә л м ә н д ә р. Муладис!..

М а н с у р. Ул миңа әйтте, Гөлфирәң кайтты, диде.

Г ө л ф и р ә. Ничек Гөлфирәң?

Ә л м ә н д ә р. Сынаттың, егет.

Ә җ ә л. Тик кенә утыр инде.

Ә л м ән д ә р. Ничек тик утырыйм, оныгымның кызы ич ул.

М а н с у р. Белмим инде, Әлмәндәр бабай шулай диде.

Г ө л ф и р ә. Моның өчен эләгәчәк аңарга. Ярый, сау булыгыз, Мансур, минем йокым килә.

М а н с у р. Егетләр белән сөйләшкәндә йокым килә дип әйтергә ярамый.

Г ө л ф и р ә. Ни була?

М а н с у р. Әдәпсез була, не культурный була. Авыл кызлары алай дип әйтмиләр.

Г ө л ф и р ә. Алайса, авыл кызлары янына барыгыз.

М а н с у р. Нигә алай авыл кызлары дип мыскыл итебрәк әйтәсез?

Г ө л ф и р ә. Нәрсә миңа бәйләнәсез? Кайткан саен бәйләнәсез.

М а н с у р. Сезнең белән сөйләшәсем килгәнгә. Шуңа күрә авылга кайтканыгызны көтеп кенә торам.

Г ө л ф и р ә. Әллә яратам дип әйтергә уйлыйсызмы?

М а н с у р. Уйламыйм. Яратам дип әйтер өчен нигә уйлап торырга. Яратмыйм дип әйтер өчен уйларга кирәк.

Г ө л ф и р ә. Кызык икән. Нигә алай?

Ә л м ә н д ә р. Безнең замандагыча сөйләшмиләр шул болар. Сөйләшүләре тәмле.

Ә җ ә л. Нәрсәсе тәмле инде, кырт та мырт.

Ә л м ә н д ә р. Бөтен хикмәт шунда. Безнең яшь чакта без генә сөйли идек. Хатын-кызның теле кияүгә чыгып ун елдан соң гына ачыла иде. Төннәрен кочаклаганда да түшәк читенәрәк авышалар иде, куркалар иде. Курыккан хатын-кызны кочаклауның ни тәме бар. Кочагыңа үзе шуып керсен ул. Теле белән ачуланган булсын.

Ә җ ә л. Карт азгын син, Әлмәндәр.

Ә л м ә н д ә р. Ту-ты.

Г ө л ф и р ә. Нигә алай? Әйтегез инде, ник дәшмисез?

М а н с у р. Әйтәм, миңа син дип дәшсәгез, әйтәм.

Г ө л ф и р ә. Сез дип үзең башладың?

М а н с у р. Мин культурныерак чыксын дип әйткән идем.

Г ө л ф и р ә (көлеп). Үләм! Көлеп үләрсең синең белән.

М а н с у р. Менә болай ул, Гөлфирә. Яратам дип әйтер өчен уйларга кирәкми. Чөнки күңелеңдәген әйтәсең. Яратмыйм дип әйтер өчен уйларга кирәк. Чөнки уйламый әйтеп ташлап ялгышуың бар. Яратмыйм дип бер әйткәч, яратам дип әйтергә соң була.

Г ө л ф и р ә. Яратам дип әйтеп тә ялгышырга мөмкин.

М а н с у р. Күңел беркайчан да ялгышмый.

Г ө л ф и р ә. Лекцияң өчен рәхмәт, истә тотармын. Син кайчан әле армиягә китәсең?

М а н с у р. Нигә алай сорыйсың?

Г ө л ф и р ә. Авылга кайткач үзем генә рәхәтләнеп йөрер идем.

М а н с у р. Быел котыласың, ике елдан тотыласың.

Г ө л ф и р ә. Ике елдан соң мин авылга кайтмыйм.

М а н с у р. Кая барасың?

Г ө л ф и р ә. Быел укырга керәм. Студент булгач, җәй көне студотряд белән китәм.

М а н с у р. Укырга керә аласыңмы соң?

Г ө л ф и р ә. Мин бит син түгел. Минем бөтенесе дә бишле.

Ә л м ә н д ә р. Үземә охшаган, мактанырга ярата. Шулай, кызым, сер бирмә. Дәү бабаң сер бирмәде дөньясында.

М а н с у р. Син, Гөлфирә, миннән котылам, дисең. Үзең мине күргәч сөенәсең.

Г ө л ф и р ә. Каян беләсең?

М а н с у р. Мансур сизә ул. Авылга да син мине сагынып кайтасың.

Г ө л ф и р ә. Менә бусы ялган.

М а н с у р. Ялган дип әйтергә ашыкма, Гөлфирә, чын дип әйтәсең бар.

Г ө л ф и р ә. Кара син нинди!

М а н с у р. Мин шундый. Элек кенә оялчан идем. Хәзер… (Көйләп.) «Менә без дә үсеп җиттек, әни». Армиягә китәбез. Армия оялчан егетләрне яратмый. Син ачуланма мине сагынып кайтасың диюемә. Аның ни гаебе бар. Мин дә бит сине сагынып көтеп торам. Күңелең мин сагынганны сизә.

Г ө л ф и р ә. Үләм, үләм!..

М а н с у р. Син нигә безнең авылда тумаган икән, дип әйткән идемме?

Г ө л ф и р ә. Әйткән идең.

М а н с у р. Безнең авылда туган булсаң, безнең авылда үскән булсаң, гел бергә булган булыр идек. Мин армиягә киткәндә, кулъяулык чигеп бирер идең…

Г ө л ф и р ә. Үләм!.. Хәзер кулъяулык чикмиләр авылда да.

М а н с у р. Син чигәр идең, Гөлфирә.

Ә л м ә н д ә р. Дөрес! Чигәр иде. Әгәр дә мин чынлап торып яратсам, комнан бау ишәр идем.

Ә җ ә л. Иштеңме соң?

Ә л м ә н д ә р. Нәрсә иштеңме?

Ә җ ә л. Яратканың булмадымыни?

Ә л м ә н д ә р. Аны әйтәсең икән. Комнан бау ишеп азапланырга әллә мин җүләрме. Кыйбла җиленә сәнәк белән кадаучы түгел мин. Бау ишмәдем, Искәндәрем тугач, Йөзембикәмә бишек ясап бирдем. Кулыма балта да тотып караганым юк иде, ясаган бишегем сандугач оясы булды.

Г ө л ф и р ә. Мансур… Син… Син нигә миңа… яратам дип әйтмисең?

М а н с у р. Син яратмыйм дип әйтерсең дә…

Г ө л ф и р ә. Ә мин алай дип әйткәнче уйлап карармын.

М а н с у р (Гөлфирәне кочагына алып). Яратам, Гөлфирә.

Ә л м ә н д ә р (куанычыннан нишләргә белми). Үбешегез инде, хәерсезләр. Аның ни ояты бар.

Ә җ ә л. Әкрен, әкрен, Әлмәндәр. (Гөлфирә белән Мансур үбешкәнне күреп.) Эх, нигә мин дә кеше булып яралмаган икән!

Г ө л ф и р ә (Мансурдан читкәрәк китә). Чыннанмы, Мансур?

М а н с у р (бар көченә кычкырып). Яратам! Я-ра-та-а-а-ам!

Г ө л ф и р ә. Нишлисең, җүләр!

М а н с у р (җырга күчеп).

Уфа тараклары белән

Күңелле чәч таравы;

Үзәкләремне өзәдер

Бер елмаеп каравы.

Уфа тараклары таптым

Агыйдел буйларыннан;

Гомеремнең буйларына

Китмәссең уйларымнан.

Г ө л ф и р ә. Нишлисең, Мансур! Кешеләр ишетә.

М а н с у р. Беркем дә юк, Гөлфирә, дөньяда без икәү генә.

Ә л м ә нд ә р (Гөлфирә белән Мансур ишетерлек итеп). Ә мин?! Мине кая куясыз. Мин бар, мин — шаһит!

Мансур белән Гөлфирә Әлмәндәр тавышын ишетеп сызалар. Әлмәндәр төзәеп бакча уртасына баса.

Ә мин?! Мин бар дөньяда! Мин исән! Кит, Әҗәл. Китеп тор янымнан! Эх!.. (Мансур җырлаган көйгә җырлап бакча буйлап йөренә.)

Уфа тараклары белән

Кем чәчләрен тараган;

Фани дөнья авыр, диләр,

Кем күтәреп караган.

Уфа таракларым җуйдым

Чәчләрем тараганда…

Бакчага Өммия чыга. Аптырап Әлмәндәргә карап тора. Әлмәндәр, җырын дәвам итеп, аның каршына бара.

И туган-үскән илләрем,

Чит җиргә караганда.

Ө м м и я. Әллә инде акылың ук җиңеләйдеме, Ходаем. Өйдә югыең лабаса, Антунга китте, дигәннәрне. Кай арада кайтып җиттең? Булсаң да булырсың икән.

Ә л м ә н д ә р. Кушылып җырла миңа, килен.

Ө м м и я. Әстәгъфирулла. (Тиз генә кереп китә.)

Ә л м ә н д ә р. Надан! (Алачык янына бара-бара сөйләнә.) Дөнья ямен аңламый. Япь-яшь башларыннан йоклап яталар. Эх, егерме генә елга яшь булсам! (Алачык идәненә утырып.) Утыз гына елга. Кырык… Илле… Алтмыш… Җитмеш…

Алмагач арасыннан көянтә-чиләк күтәргән Йөзембикә чыга. Ул төсе, буе, тавышы белән Гөлфирәгә охшаган. Киеме генә башка.

Ә л м ә н д ә р. Йөзембикә!

Й ө з е м б и к ә (туктап кала, йөзен яулыгы, белән каплый). Кем ул?

Ә л м ә н д ә р. Мин бу, Йөзембикә, Әлмәндәр.

Й ө з е м б и к ә. Басма өстендә нишләп утырасың, Әлмәндәр?

Ә л м ә н д ә р. Айны саклыйм.

Й ө з е м б и к ә. Айны? Аны урлыйлармыни? Ул бит еракта, аңа кемнең кулы җитсен.

Ә л м ә н д ә р. Җирдәге айны. Иңбашларына көянтә-чиләкләр аскан айны саклыйм, Йөзембикә.

Й ө з е м б и к ә. Әллә минеме?

Ә л м ә н д ә р. Син аймыни?

Й ө з е м б и к ә. И хасиятсез. Кит, юл өстендә утырма.

Ә л м ә н д ә р. Китмәсәм, нишләтерсең?

Й ө з е м б и кә. Суга төртеп төшерермен.

Ә л м ә н д ә р. Аннары тартып алырсың да бауга элеп киптерерсең.

Й ө з е м б и к ә (көлеп). Тиледер син, иеме? Төнлә берүзең басма өстендә утырасың.

Ә л м ә  н д ә р. Син дә берүзең чишмәгә килгәнсең ич. Төн дип тормагансың.

Й ө з е м б и к ә. Көндезләрен вакытым юк.

Ә л м ә н д ә р. Минем дә вакытым юк.

Й ө з е м б и к ә. Минем әти сине мактый. Ун кеше өчен эшли, ди. Печән чапканыңны карап торган.

Ә л м ә н д ә р. Алай булгач эш пешә икән.

Й ө з е м б и к ә. Нинди эш?

Ә л м ә н д ә р. Сиңа яучы җибәрсәм, әтиең ык-мык килеп тормас.

Й ө з е м б и к ә. Минем әти яучыларны яратмый, кызларым үзләре теләгәннәргә барсыннар, ди.

Ә л м ә н д ә р. Алай булгач бигрәк тә җайлы. Көзгә туй ясарбыз.

Й ө з е м б и к ә. Мин сиңа барырга җыенмыйм да.

Ә л м ә н д ә р. Нигә?

Й ө з е м б и к ә. Син әллә нинди. Сиңа ышанып булмый. Син авылдагы бөтен кызларга да күз кысасың.

Ә л м ә н д ә р. Аның хәйләсе бар, Йөзембикә. Бүтән кызларга мин күз кыскан булып бер күзем белән генә карыйм, сиңа ике күземне тутырып карыйм.

Й ө з е м б и к ә. Миңа ник алай карыйсың?

Ә л м ә н д ә р. Бүтән кызлар сарык кебек. Үз күләгәләреннән үзләре өркеп, өерләре белән йөриләр, син берүзең, кәҗә кебек, берәүгә дә исең китми, туры басып урамның уртасыннан йөрисең.

Й ө з е м б и к ә. Әти шулай өйрәтә. Ходай ир балалар насыйп итмәгән, кызларым җебегән булмасын, ди. Беркемнән дә бер сүз әйттермәм, ди.

Ә л м ә н д ә р. Шуның өчен сиңа ирдәүкә дип әйтәләрме?

Й ө з е м б и к ә. Әйтсеннәр. Исем дә китми.

Ә л м ә н д ә р. Кил, минем янга утыр, Йөзембикә.

Й ө з е м б и к ә. Ник?

Ә л м ә н д ә р. Су анасының чәч тараганын карарбыз.

Й ө з е м б и к ә. Кешеләр күрсә…

Ә л м ә н д ә р. Син курыкмыйсың ич.

Й ө з е м б и к ә. Мин үзем генә булганда курыкмыйм.

Ә л м ә н д ә р. Берәрсе сүз әйтеп карасын, җиде бабасына иман шарты укытырмын… Нигә көләсең?

Й ө з е м б и к ә. Син усал түгел.

Ә л м ә н д ә р. Сиңа усаллар кирәкмени?

Й ө з е м б и к ә. Кирәкми. Усаллар кирәкми. (Әлмәндәргә якын килмичә генә алачык идәненә утыра.)

Пауза.

Ә л м ә н д ә р. Ай нигә якты, беләсеңме, Йөзембикә?

Й ө з е м б и к ә. Белмим, Әлмәндәр.

Ә л м ә н д ә р. Болытлар ышкылып йөреп шулай ялтыратып бетергәннәр аны.

Йөзембикә рәхәтләнеп көлә.

Йолдызлар нигә җемелди, беләсеңме?

Й ө з е м б и к ә. Белмим.

Ә л м ә н д ә р. Басма өстендә Мәкәрҗә чиләге кебек матур кыз утыра, кем икән ул дип, күзләрен кысып-кысып карыйлар.

Й ө з е м б и к ә. Тиле-миле!

Пауза.

Әлмәндәр, без олыгайгач та Ай шул урында торыр микән?

Ә л м ән д ә р. Юк.

Й ө з е м б и к ә. Кая китә?

Ә л м ә н д ә р. Мин аны алып төшеп, үзебезнең өй кыегына кадаклап куям.

Й ө з е м б и к ә. Алай итмә, Әлмәндәр. Бүтәннәргә дә кирәк ич Ай.

Ә л м ә н д ә р. Ярый, алайса, тимәм, урынында торыр.

Й ө з е м б и к ә. Без картаербыз микән, Әлмәндәр?

Ә л м ә н д ә р. Мескеннәр генә картая.

Й ө з е м б и к ә. Без үләрбез микән, Әлмәндәр?

Ә л м ә н д ә р. Таптың сөйләшер сүз.

Й ө з е м б и к ә. Ни сөйләшик соң?

Ә л м ә н д ә р. Мескеннәр генә үлә.

Й ө з е м б и к ә. Ходай язганнан узып булмый.

Ә л м ә н д ә р. Белмим ни язгандыр, мин укый белмим.

Й ө з е м б и к ә. Алай димә, Әлмәндәр.

Ә л м ә н д ә р. Нәрсә остабикә булып утырасың, чурту-матыр.

Й ө з е м б и к ә. Ни дигән сүз ул чурту-матыр?

Ә л м ә н д ә р. Әти Антун урысыннан өйрәнеп кайткан. Ачу килгәндә әйтә торган сүз, ди.

Й ө з е м б и к ә. Ачуланма инде, Әлмәндәр. Миңа ул сүзне әйтмә.

Ә л м ә н д ә р. Ачуны китермәсәң, әйтмәм.

Әтәч кычкырган тавыш.

Й ө з е м б и к ә (торып). Таң әтәчләре кычкыра.

Килгән ягына борылып китә башлый. Әлмәндәр, көлә-көлә, утырган урыннан тора.

Й ө зе м б и к ә (борылып). Нигә көлеп каласың, Әлмәндәр?

Ә л м ә н дә р. Су алырга оныттың.

Й ө з е м б и к ә. И синең белән… Чык басмадан.

Ә л м ә н д ә р. Ә син минем яннан үтеп кит.

Й ө з е м б и к ә. Басма тар, егылам.

Ә л м ә н  д ә р. Мин тотып калырмын.

Й ө з е м б и к ә. Әйем.

Ә л м ә н д ә р. Куркак.

Й ө з е м б и к ә. Син үзең куркак. (Алачык идәненә баса.) Кулың белән кагылма, ярыймы.

Идән буйлап атлый, Әлмәндәр идән читендә басып тора. Йөзембикә үткәндә, бер аягына гына басып, Йөзембикәне уздырып җибәрә.

Ә л м ә н д ә р. Тизрәк тутыр чиләкләреңне, аягым арды.

Й ө з е м б и к ә  т а в ы ш ы. Тилеләнмә, егыласың.

Шул сүзне генә көткәндәй, Әлмәндәр чайкалып китә. Бакчага Өммия белән Искәндәр чыгалар.

Ө м м и я. Күр, үз күзләрең белән күр.

Ә л м ә н д ә р. Күрәм, Йөзембикә, күрәм.

И с к ә н д ә р (Әлмәндәр янына килеп). Әти…

Ә л м ә н д ә р (ике аягына басып, текәлеп Искәндәргә карап тора). Улым, синме соң бу?

И с к ә н д ә р. Мин, әти, мин…

Ә л м ә н д ә р. Мин әле әниең белән сөйләшеп утырдым.

Ө м м и я. И Ходаем, шул гына җитмәгән иде.

Ә л м ә н д ә р. Килен, син дә мондамыни?

Ө м м и я (куркыбрак). Монда, әткәй, монда.

Ә л м ә н д ә р. Ачуланма инде, килен.

Ө м м и я. Ачуланмыйм, әткәй, ачуланмыйм.

Ә л м ә н д ә р. Авыр сүз әйтеп күңелеңне рәнҗеткәнем булмады бит, килен. Ачуланганда да яратып, үз итеп ачуландым.

Ө м м и я. Шулай, әткәй, шулай…

Ә л м ә н д ә р. Әй телең, килен. Бигрәк тәмле. Сандугач кебек сайрыйсың. Шундый телне кырык ел миннән яшереп яшәдең.

И с к ә н д ә р. Әти, өйгә керик.

Ә л м ән д ә р. Минем белән әрепләшү синең үзеңә дә дөнья рәхәте бит, килен. Синең юньсез ирең көн озынына өч сүз дә әйтми. Ә хатын-кыз сөйләшмичә тора алмый. Дөрес әйтәмме, килен.

Ө м м и я. Хак, әткәй, хак сөйлисең. (Искәндәргә шыпырт кына.) Малайларга, кызларга хәбәр итәргә кирәк.

Ә л м ә н д ә р. Ни сөйләшәсез, килен?

Ө м м и я. Сине мактыйбыз, әткәй.

Ә л м ә н д ә р. Шулай дөрес. Юкса, кара аны, матри, килен. Килегез, тезелешеп утырыйк әле. (Алачык идәненә утырып.) Улым, син уң ягыма, килен, син суң ягыма утыр.

Ө м м и я. Утырабыз, әткәй, утырмыйбызмы соң.

Утыралар. Өммия шикләнебрәк кырыйгарак утыра.

Ә л м ә н д ә р. Якынрак кил, килен. Менә шулай. Күрәсезме, балалар, таң ата. Озакламый кояш чыгар. (Искәндәргә.) Син нигә өстеңә кимәдең? Таң атканда салкын була. (Өстеннән казакиен салып, Искәндәр иңенә яба.)

Ө м м и я. Авырткан җирең юктыр бит, әткәй?

Ә л м ә н д ә р. Йөрәгем урынында түгел. Кош булып очып йөри.

Ө м м и я. Алай икә-ән. Болай кайда утырганыңны, нишләп йөргәннәреңне беләсеңме соң?

Ә л м ә н д ә р. Килен, бар әле Хәмдебануны чакырып кер.

Ө м м и я. Хәмдебануны?.. Йоклыйдыр ул, әткәй.

Ә л м ә н д ә р. Таң атканда йоклап яталармы?

Ө м м и я. Анысы шулай да. Син дә ятып тор… Җиңеләеп китәрсең.

Ә л м ә н д ә р. Әйткәнне тыңла, килен.

Ө м м и я. Искәндәр, нишлим?

И с к ә н д ә р. Бар, чакыр.

Ө м м и я. И Ходаем… (дия-дия бакча капкасына бара. Анда Гөлфирә белән Мансурны очрата.) Кайда йөрисең син бу вакытка чаклы? Дәү бабаң…

Г ө л ф и р ә. Нишләгән?..

Ө м м и я. Нишләгән, нишләгән… Акылы җиңеләйгән. Бар, Хәмдебану әбиеңне чакыр.

Г ө л ф и р ә. Нигә?

Ө м м и я. Белмисезмени, өйләнәм дип саташа бит. Үләм, Ходаем, адәм көлкесенә калып бетәбез. Вакытында үлә белмәсәң, шулай инде ул. Бар инде, күңеле булсын.

Ә л м ә н д ә р. Килен, үзеңә кушкан йомышны бүтәннән эшләтмә.

Ө м м и я. Үләм. Колагын кара син аның. И Ходаем… (Китә.)

Г ө л ф и р ә (тиз генә бакчага керә, Әлмәндәр янына килә). Дәү бабай…

Ә л м ә н д ә р. Сөйгән егетең нигә кермәде?

Г ө л ф и р ә. Дәү бабай…

Ә л м ә н д ә р. Бар, алып кер.

Г ө л ф и р ә. Анда беркем дә юк, дәү бабай.

Ә л м ә н д ә р. Алып кер.

Гөлфирә, бакча капкасына барып, Мансурны чакырып кертә. Мансур кыюсыз гына Әлмәндәр янына килә.

Ә л м ә н д ә р. Ник алай, әйбер урлаганда тотылган сыман киләсең?

М а н с у р. Исәнмесез, Әлмәндәр бабай. Исәнме, Искәндәр бабай.

Ә л м ә н д ә р. Исән булмый, нишлик. Ничек дидең әле, дөньяда без икәү генә, дидеңме? Шәп әйттең, муладис. Кара аны, арагызга өченче кешене кертмә, колагың борып өзәрмен. Менә, Искәндәр улым, оныгыңның кияве шушы егет була. Белә идеңме?

И с к ә н д ә р. Әти…

Ә л м ә н д ә р. Әй, сиңа сүз әйткән мин җүләр. (Гөлфирәгә.) Дәү әниеңә охшагансың икән син, кызым, бәхетле булырсың. Кил, утыр яныма. Син, кияү… Мансурмы әле исемең?

М а н с у р. Мансур.

Ә л м ә н д ә р. Илсур атлы энең дә бармы әле синең?

М а н с у р. Бар.

Ә л м ә н д ә р. Кайда ул?

М а н с у р. Йоклыйдыр.

Ә л м ә н д ә р. Алып кил.

М а н с у р. Мондамы?

Ә л м ә н д ә р. Алып кил дигәч, монда була инде.

Г ө л ф и р ә. Дәү бабай…

Ә л м ә н д ә р. Йокысыннан уяна алмаса, күтәреп алып кил. Бар инде, бар. Егет кеше ике әйткәнне көттерми.

Мансур чыгып китә.

И с к ә н д ә р. Әти, өйгә керик.

Ә л м ә н д ә р. Бакчага кунаклар чакырдым, өйгә кереп качыйммы? Дөрес бит, кызым?

Г ө л ф и р ә. Дәү бабай, син кыланасыңмы?

Ә л м ә н д ә р. Ни дидең?

Г ө л ф и р ә. Син кыланасың гына бит, әйеме?

Ә л м ә н д ә р. Дәү бабаң гумере буе кыланчык булды, кызым.

Бакча капкасы янында Хәмдебану белән Өммия.

Ө м м и я. Нишләтәсең инде, Хәмдебану. Элек тә тулы түгел ие, хәзер булганы да чыгып беткән. Оят инде, оят.

Х ә м д е б а н у. Хәерле булсын.

Ә л м ә н д ә р. Килгәч нигә керми торасың, Хәмдебану!

Х ә м д е ба н у. Керәм, Әлмәндәр абзый, керәм.

Өммия белән алачык янына киләләр.

Ә л м ә н д ә р. Йоклый идеңме, Хәмдебану?

Х ә м д е б а н у. Юк, Әлмәндәр абзый, уянган идем.

Ә л м ә н д ә р. Берьялгызың күзгә йокы кермидер шул. Менә мин дә йоклый алмыйм.

Х ә м д е б а н у. Йокларсың, Алла боерса.

Ә л м ә н д ә р. Йокларбыз, диген, Хәмдебану.

Х ә м д е б а н у. Әй Алла…

Ө м м и я. Сөйләмә дә инде.

Ә л м ә н д ә р. Кияүгә чыкмыйм дисең инде, алайса, Хәмдебану?

Х ә м д е б а н у. Чыгарбыз, Әлмәндәр абзый, чыгарбыз.

Ә л м ә н д әр. Кемгә?

Х ә м д е б а н у. Кемгә дип… Әй Алла… Исән-сау терел дә, чыгарбыз.

Ә л м ә н д ә р. Мин авырумыни?

Х ә м д е б а н у. Юк, Әлмәндәр абзый, Алла сакласын.

Ә л м ә н д ә р (кинәт көлә башлый. Көлеп туктагач). Әй, килен, килен. Каенатаңны ничек чирләтергә белми аптырыйсың ла инде. Авырмыйм мин, Хәмдебану, тап-таза мин.

Х ә м д е б а н у. Шулай булмый соң… Шулай, Әлмәндәр абзый.

Ә л м ә н д ә р. Кил әле, утыр әле яныма. Кит, улым, читкәрәк, кыз белән егет сөйләшкәнне тыңлап утыру гөнаһ. Утыр, Хәмдебану, курыкма, тимим.

Х ә м д е б а н у. Утырам, Әлмәндәр абзый, нидән куркыйм. (Утыра.)

Ә л м ә н д ә р. Әгәренки кулым белән ялгыш кагылсам, колак төбемә утыртырсың, ярыймы. Теге вакытта түбән очның Бозау Закирга суккан шикелле итәрсең. Хәтереңдәме?.. Егерме биш яшендә ирсез калып берәүне дә якын җибәрмәдең шул. Һаман берьялгызың. Үзсүзле хатын булдың, Хәмдебану. Димләп карадым, гумереңне заяга үткәрмә, интекмә дип, бүтәннәргә димләп карадым, ачуланган чакларым булды. Сүземне тыңламадың. Үземә кияүгә чык дип бәйләндем — ачуландың. Рәхмәт, рәхмәт, Хәмдебану, сынатмадың. Ирең мәрхүмне рәнҗетмәдең. Әгәренки мин хөкүмәт башында торсам, синең кебекләргә мидал бирер ием. Ишетәсеңме, Гөлфирә кызым?

Өй ягыннан бакчага Евстигней чыга.

Е в с т и г н е й. Альмандар, ай, Альмандар!..

Ә л м ә н д ә р. Здич мин, Ястәгнәй.

Е в с т и г н е й (алачык янына килеп). Син — шайтан, Альмандар. Кая качтың? Бакча чыгам — син юк. Аптыраш. Бригадирга барам, ат бир әйтәм, Альмандар барам. Начар, Альмандар. Дус качкан, начар. Килям. Ызба керәм — юк. Тыңлыйм — гур-гур-гур — син тавыш.

Ә л м ә н д ә р. Садис, Ястәгнәй. Малы-малы балакыем. Сын, сноха, дучка, Хәмдебану сидим балакыем, хураша. День идет, сулныцы идет.

Е в с т и г н е й (башкаларга). Якшимисиз?

Ө м м и я. Зрастуй, Ястәгнәй дәдәй. Старик ни слушай. Маклашка давай. Один сад ходит, писнә пают. (Гөлфирә көлгәнне күреп.) Нигә көләсең?

И с к ә н д ә р. Сөйләшә белмәсәң, тик тор, Өммия!

Ө м м и я. Сез генә оста инде.

Е в с т и г н е й. Ничево! Якши, якши, килин. (Әлмәндәр янына утырып.) Ну, как кайткан? Мин курыккан.

Ә л м ә н д ә р. Хураша, Ястәгнәй. Ассалуди, былгаруди. Спасибы.

Йоклаган Илсурны күтәреп, Мансур керә. Бакчага кергәч уятырга тырыша.

М а н с у р. Уян диләр! (Колагын уып.) Уян! Илсур тиберченә.

Ә л м ә н д ә р. Тимә! Ник тиясең малайга.

М а н с у р. Уянмый ич.

Илсурны җиргә бастыра. Илсур җиргә утыра, күзләрен уа.

Ә л м ә н дә р. Кешене шулай уяталармы, кит яныннан. (Илсур каршына тезләнеп.) Нәрсә, йоклаулары бик тәмлемени? Йокла, йокла.

Илсур, күзләрен ачып, Әлмәндәргә карап тора.

Таныдыңмы? Мин ич бу. Канфит кирәкме?

И л су р. Кирәкми.

Ә л м ә н д ә р. Бал ашыйсың киләме?

И л с у р. Ю-ук.

Ә л м ә н д ә р. Алма биримме?

И л с у р. Бирмә.

Ө м м и я. Интектермә инде баланы.

Ә л м ә н д ә р. Илсур, мин китәм бит.

И л с у р. Кая?

Ә л м ә н д ә р. Әллә кая, бүтән кайтмыйм.

И л с у р. Китмә.

Ә л м ә н д ә р. Уянсаң, китмим.

И л с у р. Мин йокламыйм.

Ә л м ә н д ә р. Менә муладис. Яле бер җырлап җибәр.

И л с у р. Җырлыйсым килми.

Ә л м ә н д ә р. Мин җырлыйммы соң?

И л с у р. Җырла.

Ә л м ә н д ә р (көйләмичә генә).

Без андый малай түгел,

Без мондый малай түгел:

Безнең башлар балык түгел,

Куырып ашамаслар.

И л с у р (елмаеп). Алай түгел.

Ә л м ә н д ә р. Ничек соң?

И л с у р. Беләсең. Юрый-марый гына кыланасың.

Ә л м ә н д ә р. Кыланмыйм инде. Онытканмын. Шуңа күрә сине чакырып китердем.

И л с у р. Көләсең.

Ә л м ә н д ә р. Көлмим ич инде.

И л с у р (көйләмичә генә).

Без андый малай түгел,

Без мондый малай түгел:

Кая барсак та ярыйбыз,

Күгәргән калай түгел.

Ә л м ә н д ә р. Муладис! Әйдә, хәзер көйләп…

И л с у р. Алма бир.

Ә л м ә н д ә р. Алмамы? Бирәм. Ал үзең өзеп.

И л с у р. Син үзең бир.

Ә л м ә н д ә р. Үземме? Хәзер, хәзер… (Якындагы алмагачтан алмалар өзеп, Илсур алдына өеп куя.) Менә… булдымы?

И л с у р. Булды. (Җырлый.)

Без андый малай түгел лә,

Без мондый малай түгел.

Илсурга Әлмәндәр кушыла.

Кая барсак та ярыйбыз,

Күгәргән калай түгел.

Әлмәндәрнең күзе алмагач артында басып торган Әҗәлгә төшә.

Ә л м ә н д ә р. Яле, Илсур, тагын берне сыздыр. «Шыр-дый»ны…

И л с у р. Мин җырлыймын бырдыйны,

Бырдый белән шырдыйны.

Мин җырлаганны ошатмасаң,

Үзең җырла шундыйны.

Илсур җырлаганда, Әлмәндәр Әҗәл янына бара. Әҗәлнең кулыннан кәгазь-карандаш алып, кәгазьне Әҗәлнең сыртына җәеп, кул куя. Җырның соңгы ике юлын кабатлап җырлап алачык янына килә.

Ә л м ә н дә р. Мин җырлаганны ошатмасаң, Үзең җырла шундыйны.

Ут сүнә.

 

Эпилог

 

Пролог һәм интермедиядәге күренеш. Сәхнәнең бер ягыннан Газраил, икенче ягыннан Әҗәл чыга.

Г а з р а и л. Кайда Әлмәндәр?

Ә җ ә л (кәгазьне сузып). Алыгыз, сезнеңчә булды.

Г а з р а и л. Кайда үзе?

Ә җ ә л. Алгы бүлмәдә утыра.

Г а з р а и л. Алып кер.

Алгы  бүлмәдә  Фәрештәнең  чәрелдәп  кычкырганы  ишетелә  һәм Фәрештә атылып Газраил кабинетына килеп керә.

Г а з р а и л. Ни булды?

Ф ә р е ш т ә (кытыкланып). Ул, ул мине кочаклый.

Г а з р а и л. Кем?

Ф ә р е ш т ә. Карт.

Ә җ ә л. Карт түгел, Әлмәндәр. Әлдермештән Әлмәндәр.

Алгы  бүлмәдән  Әлмәндәрнең «Бырдый  белән  Шырды»е яңгырый.

Пәрдә төшә.

 

Әсәрнең тексты Туфан Миңнуллинның ун томлыгындагы нөсхәсенә нигезләнеп әзерләнде:

Миңнуллин Туфан. Сайланма әсәрләр, 10 томда, 2 том, 7-56 битләр. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2002.

Туфан Миңнуллин – Татарстанның, татар халкының бөек улы

Бөек дигән сүзне белеп кулландым. Әтине мин чыннан да бөек дип саныйм. Ул танылган язучы, бәхетле драматург, күренекле җәмәгать эшлеклесе, депутат, үзе исән чакта күп кенә премияләр лауреаты булган, бихисап мактаулы исемнәр алган шәхес кенә түгел. Аның бөеклеге бу чыннан да горурланырлык исемнәренә генә нигезләнми.

Әтинең тормышы, иҗаты, иҗтимагый эшчәнлеге, карашлары, фикерләре беркемне дә битараф калдырмый иде. Бүген дә, инде үзе булмагач та бәхәсләр уята, уйландыра. Милләт турында бераз булса да уйланган татар кешесен Туфан Миңнуллиның теге яки бу хәл, вакыйга турында ни әйтәчәге кызыксындыра иде, хәтта хәзер миннән: “Туфан абый бүгенге хәлләргә ни әйтер иде икән?” – дип сораучылар табыла. Әтинең төрле мөнбәрләрдән әйтелгән, газет-журналларда басылып чыккан һәр сүзе халык күңеленә барып җитә иде дип уйлыйм, фикердәшләре, каршы чыгучылары гел табылып торды. Туфан Миңнуллинның бөеклеге – нәкъ менә шушындадыр дип уйлыйм.

Әти СССР иленең катлаулы чорында (хәер, кайсы чоры катлаулы түгел иде соң?) һәм үзенчәлекле гаиләдә туган кеше. Узган гасырның утызынчы еллары уртасы. Зур шәһәрләрдән, зур сәясәттән ерак торган, элеккеге татар тормышы калыбын һәм гадәтләрен әле югалтып бетермәгән авыллар да Сталин репрессияләренең ачысын тоеп яши. Бабам Абдулла Миңнуллин гаиләсе дә – үзенә бер төсле. Олы Мәрәтхуҗа авылы кешеләреннән гаилә башлыгы белем дәрәҗәсе һәм  рухи иркенлеге белән нык аерылып тора, ул беркайчан намусына хыянәт итми (шундый тормыш рәвеше үзенә һәрвакыт кыенлык китерсә дә). Гомере буе авылда яшәп, авыл кешесе булып китә алмый, иң гади саналган эшнең дә рәтен белмичә яши. Чөнки Абдулла – Казан малае, шәһәрдә мәдрәсә, Гафур Колахмәтовның яңа төр мәктәбендә укыган. Ул мәктәпләренә Габдулла Тукайның килүен горурланып сөйли иде. Кыскасы, илдәге болганчык еллар гына аны әтисенең туган ягына – бүген Татарстанның Кама Тамагы районы дип аталган якларга алып килә һәм төпләнергә мәҗбүр итә.

Әбием Халисә өйдәге барлык эшләрне үз өстенә алып яшәде. Хатын-кыз, ир-ат эше дип аерып тормады. Абдулла бабай үлгәнчегә кадәр ат җигәргә дә, печән чабарга да, хәтта көтү кайтканда үз сыерын аерырга да өйрәнмәде.  Әбием моңа зарлангаласа да, эчтән иренең бик яхшы “читават” (счетовод һәм бухгалтер) булуы белән нык горурлана иде. Үзе өйдәге бер эштән дә курыкмый иде. Әбием үз гаиләсендә ир балалар арасында бердәнбер кыз булып үскән. Әтисе аны гел үзе белән йөрткән, шуңа күрә Халисә әбием ир-ат эшенең дә рәтен-чиратын яхшы белә иде. Әти гаиләсе турында шушындый юллар язып калдырды. “Характерлары килешмәгән, шуңа аерылышканнар, дигән уйдырмага мин ышанмыйм. Әгәр алай булса, минем әти белән әни бер генә сәгать тә яши алмаган булырлар иде. Ә алар кырык биш ел бергә яшәделәр һәм…”

Шушы гаиләдә 1935 елның 25 августында икенче ир бала туа. Шигърияткә мөкиббән киткән, аеруча яшь шагыйрь Хәсән Туфан иҗатын яраткан, качып үзе шигырь язып яткан әтисе Абдулла улына Туфан дип исем куша. Олы малаена, гаиләдә соңыннан туган башка балаларга мондый символик мәгънәле исем бирелми. Ә кечкенә Туфанга 9 яшь тулган 1944 елның 25 август көнне җәллад балтасы Муса Җәлил гомерен өзә.

Шулай итеп ир бала татар әдәбиятының өч символик шәхесе: Габдулла Тукай, Муса Җәлил һәм Хәсән Туфан исемнәренә төренеп үсә, кечкенәдән укуга бирелә. Укырга өйрәнүгә, тиз арада якын тирәдәге барлык китапларны укып чыга. Шунысы кызык, гаиләдә аннан башка бер бала да китап уку белән моның хәтле мавыкмый. Әнисенең моны хуплап торуы тагын да гаҗәпләндерә. Җир кеше, практик категорияләр белән фикерләүче әни кеше баласына ни кирәген сизгәндер күрәсең, Туфанны ничек тә укытырга тырышкан. Тукайга, Җәлилгә, Хәсән Туфанга илтүче әдәбият юлына алып керүче язмышка ярдәм итеп торган диярсең.

Әтинең холкы да, тормышка карашлары әтисе һәм әнисе үзенчәлекләреннән җыелган. Һәм бу җыелма каршылыклардан гына тора. Бер яктан ул әби кебек җир кешесе, шул ук вакытта бабайныкы кебек реаль тормыштан аерылган принциплары да бар. Әти үз туганнарыннан да нык аерылып тора иде. Иҗат, әдәбият, әйтерсең лә, бары тик әтигә генә кызык иде. Хәтта тышкы яктан да абыйсы да, энеләре дә әтигә охшамаган, һәрхәлдә аныкы кебек бөдрә чәч башка берәүдә дә юк. Иске фоторәсемнәрне актарган саен, әти туганнары арасында бабайга иң нык охшаганы дигән фикергә киләм.

Беренче һөнәре дә – әтисенеке кебек. Башта районда счетовод, аннары бухгалтерлар курсларын тәмамлаган яшь белгеч чирәм җирләр күтәрергә җибәрелә. Унтыгыз яшьлек малайны Костанай өлкәсендәге зур гына совхозның рабкооп баш бухгалтеры итеп эшкә алалар. Әле үсеп тә бетмәгән була әти, райпотребсоюз баш бухгалтеры аны күрүгә: “Маңка малайларны җибәрәләр”, – дип мыгырданып та алган имеш.

Чирәм җирләрдә әти тәмам егет булып җитә, буйга да үсә, беренче тормыш тәҗрибәсен туплый. Бик җиңел булмагандыр, тик ул елларны әти сагынып искә ала иде. Аны ревматизмнан кымыз эчертеп һәм тирес сылап дәвалаган Уразбай абзыйны, күзе төшеп йөргән казах кызын, совхоз директоры Панченконы, үзенең төрле “батырлыкларын”…

Биредә әтинең шәхесен билгеләүче бер принцип турында әйтеп китү кирәктер. Кардәш төрки халык – казахлар белән якыннан беренче аралашуы ук аны бар төркиләрне туганнары итеп санарга өйрәтте. Ул һәрвакыт төрки халыклар тормышы, тарихы, мәдәнияты белән кызыксынып торды, каләмдәшләре белән араларны ныгытырга тырышты. Татарстан язучылар берлеге рәисе итеп сайлангач та ул беренче булып Казахстанга китте, исәбе казах язучылары белән тыгызрак элемтәләр урнаштыру иде. Әтинең иң якын дусларының берсе Башкорстан шагыйре Рафаэль Сафин иде. Озак еллар ул казах язучысы Шерхан Мортазаев, үзбәк драматургы Абдукаххор Ибраһимов белән хат алашып, кунакка йөрешеп яшәде. Соңгы елларда әти Истанбулга, Кытайның Синцзян-Уйгур автоном районына барырга хыялланып яшәде. Кызганыч, өлгермәде…

Казахстанда Туфан Миңнуллин беренче мәртәбә соңыннан күпләрнең “теңкәсенә тигән” холкын күрсәтә. “Җирле халыкка, ягъни казахларга рабкооптан берни сатылмаска тиеш” дигән катгый таләпне, гел кисәтеп торсалар да ул үтәми. Чөнки гаделсезлек дип саный. Аның каравы совхоз директорының законга “сыеп бетмәгән” үтенечен үти. Совхозда эшчеләргә хезмәт хакы түләргә акча юк. Кибеткә кергән акча совхоз кассасына тапшырыла, хезмәт хакы түләнә, эшчеләр кибеткә кереп кирәк-ярагын ала – шулай итеп бер ара акча совхоз эчендә генә әйләнеп тора. Бу кайсы еллар дип уйлыйсыз? Әле генә Сталин үлгән, илдә әле ул салган тәртип хөкем сөрә. Туфанның чирәм җирләргә баруы, тагын да ераграк урыннарга китү белән тәмамланырга да бик мөмкин вакытлар. Тик монда да язмыш сөйгән баласына ярдәмгә килә. Совхоз директоры вакытында китеп өлгер дип киңәш бирә, кире Туфан аның сүзенә колак сала.

Әти туган якларына, Татарстанга кайтып китә. Казанда ул Казан университетының филология факультетына укырга керә. Әдәбият фәне белән ныклап шөгыльләнергә хыяллана. Тик язмыш аңа башка юлны әзерләп торган икән.

Шул ук 1956 елның җәендә Мәскәүнең Щепкин исемендәге театр училищесында укыр өчен татар студиясе туплана. Инде университетка кергән, үзен студент дип санап йөргән Миңнуллин артистлыкка укырга китеп бара.

Мәскәүдә 1956 елдан 1961 елга кадәр Щепкин училищесында укыган татар төркемен Туфан Миңнуллинның икенче гаиләсе дип атарга була. Курсташлары әтинең иң якын дуслары иде.

Укытучыларын шаккаттырып укыган, Щепкин училищесының кызыл дипломын алып чыккан Туфан Миңнуллинга артист булырга туры килмәде, шулай да театр белеме, Хрущев чыгышыннан соң иркен сулап алган башкалада яшәү, булачак диссидентлар белән танышу, аралашу булачак язучыны тулысынча формалаштыргандыр. Рухи бәйсезлек, принципларга тугъры кала белү, иҗатка мөкиббән китү – боларны Мәскәү чоры чарлаган дип беләм.

Студент Туфан Миңнуллинны училищеда белмәгән кеше булмагандыр. Кызларны ул чирәм җирләрдә “туплаган” гадәтләре белән куркытса, укытучыларның игътибарын яшьләргә бик үк хас булмаган фикер йөртү рәвеше белән җәлеп иткән. Студент елларында ул язуга да хәвәсләнеп китә.

«Язучы кеше язмыйча булдыра алмый”, – дип әйткәли иде әти. Ул чыннан да язмыйча тора алмый иде. Студент елларында баштарак шигырьләр, соңыннан кыска хикәяләр яза. Курсташлары аның бүлмәдәге почмагын һәм гел нидер язып утырганын искә төшерәләр. Иң беренче тыңлаучысы һәм тәнкыйтьчесе – сабакташы Фирдәвес Әхтәмова. Гомер буена алар бер-берсен яхшы тоючы дус булып яшәделәр. Әти Фирдәвес апа вафатын бик авыр кичерде, өч ай да үтмәде үзе дә китеп барды.

Сабыр сабакташы «хуплаган» кайбер хикәяләрен Туфан Миңнуллин татар басмаларына җибәреп тора. Язучылыкның бит шул гадәте дә бар, язган әйбереңне башкаларга да укытасың килә, язып әсәрен яндыручылар бик сирәк. Редакцияләрдән җавап төрлечә килә. Иң уңае – “Чаян” журналы баш редакторы  Альберт Яхиннан килеп төшә.

Бу чын мәгънәсендә зыялы, укымышлы, белемле кеше әтинең якын дусларының берсенә әверелә. Альберт абыйның фикере әти өчен һәрвакыт мөһим, дустының тәэсире аның иҗатында да, тормыш принципларында да нык сизелә иде.

Мәскәү әти язмышын билгеләгән тагын бер кеше белән очраштыра. Студент елларда әти үзенең сабакташы, минем әнием Нәҗибә Ихсановага гашыйк була. Мәхәббәтен ул аңа беренче курста ук, 1957 нче яңа елны каршы алган вакытта аңлата. Моннан соң ни генә булмасын, аларның язмышлары бергә бәйләнгән була.

Щепкин училищесын 1961 елда тәмамлаган татар төркеме тулысынча Г.Камал театры труппасына кабул ителә. Шул исәптән Туфан Миңнуллин да. Тик мәхәббәтенә “тиешле” җавап бирергә теләмәгән Нәҗибәсенә үпкәләп, ул Минзәлә театрына китеп бара. Булды, килеп җиттек кебек. Үсәргә, танылырга теләгән яшьләр башкалага, зур шәһәрләргә китергә омтыла, анда күренергә тели. Тик шунысы бар, язмыш билгеләгән юлдан тайпылырга уйласаң да, ул сине тегеләйме болаймы төртәсенә кайтара. Авыл тормышы белән яшәп яткан Минзәләдә Туфан Миңнуллин тормышына Сабир Өметбаев килеп керә. Тәҗрибәле режиссер әтинең “Безнең авыл кешеләре” исемле беренче пьесасын куя. Тик спектакльне эшли башлаганчы ук шартын да әйтеп куя: “Бу юлы чиле-пешле пьесаңны куям, тик тагын шундыйны алып килсәң, башка синең белән сөйләшеп тә тормыйм”, – ди. Яшь драматург сәхнәдән әсәренең бар җитешсезлеген күргәч, Сабир аганың сүзләренә тагын да игътибарлырак була.

Нәҗибәсен кияүгә чыгарга күндергән Туфан Миңнуллин кире Казанга кайта, яңадан Камал театрында эшли башлый. Һәм яңадан холкын күрсәтә. Ул вакытта театрга Михайлов дигән берәүне баш режиссер итеп билгеләгән булганнар. Җыелышларның берсендә бу бәндә труппага аны “татарщина»дан арындырырга вәгъдә итә. Туфан сикереп тора да, каршы чыга. Әлбәттә, аны эштән куалар. Тик язмышка шул гына кирәк тә булган, ахрысы. Башта ул “тәпи йөри” генә башлаган телевидениедә эшли, аннан “Чаян”га күчә. Һәм яза да яза. Бер бер артлы театрларда пьесалары куела башлый. Я Камал театрында, я күчмәдә (бүген бу театр Кәрим Тинчурин исемен йөртә). Шулай итеп Туфан Миңнуллин тормышында, иҗатында ике режиссеры, ике фикердәше барлыкка килә. Яшьтәше, Камал театрының баш режиссеры Марсель Сәлимҗанов. Һәм Равил Тумашев – ул яше белән олырак, күчмә театрның баш режиссеры. Бу ике режиссер әтинең пьесаларын Казан сәхнәләрендә даими куеп торып, аның исемен тамашачыга таныттылар.

Равил абый – беренче татар хатын-кыз режиссер Кәшифә апа Тумашеваның улы, зыялы иҗади шәхес һәм һәр яктан тәртипле кеше, ул яшь драматургны тыныч кына, дөрләп китә торган холкын истә тотып басым ясамыйча гына тәрбияләде. Нәкъ менә Равил абый куйган пьесалары өчен әтигә Муса Җәлил исемендәге премия бирелде.

Муса Җәлил исеме әтине гомере буе озатып барды. Әтинең туган көне һәм Җәлилнең үлгән көне турында яздым инде. Өстәп шуны әйтәсем килә, әтине Җәлилнең иҗаты, тормышы, шәхесе гел кызыксындырып килде. Шагыйрь аны Җәлилне өйрәнүче язучы галим Рафаэль Мостафин белән нык якынайтты, алар бер-берсенә зур хөрмәт белән карый иделәр. Әти Җәлилне еш искә ала, шигырьләрен, бигрәк тә Моабит дәфтәренә кергән юмористик юлларын, яттан сөйли иде. Мусага багышлап “Моңлы бер җыр” дигән күңелләрне кузгата торган әсәр дә язды. Инде Муса Җәлил исемен пычратучылар табылгач, аларга Туфан ачуы ниндилеген күрсәтте.

Читкә тайпылганмын икән, әтинең язмышында зур роль уйнаган тагын ике шагырьгә мөнәсәбәте турында да әйтеп китим. Тукай һәм Хәсән Туфан. Тукай исеме һәм иҗаты әти өчен изге иде. Ниндидер фикерен куәтләп җибәрергә теләсә дә, берәр вакыйгага карашын белдерсә дә, ул Тукайны искә төшерде. Яттан белгән шигырьләренең күпчелеге, әлбәттә, Тукайныкы иде. 26 апрельдә шигырь бәйрәменә чыгу, мөмкинчелек булган саен шагыйрьнең туган Арча якларына барып кайту – аның өчен бер ләззәт иде. Әти Тукайга багышланган зур интернет-портал булдыру өчен дә күп көч куйды. Миңа бу проект өстендә эшләргә насыйп булды, әти эшләребез ничек баруы белән гел кызыксынып торды. Җаекка булган безнең сәяхәттән соң ул үзе дә Тукай шагыйрь булып җитлеккән бу шәһәргә барасы иде. Без анда бару вариантларын барлый башлаган идек инде, барып өлгерә алмадык… Әти Тукайга багышланган әсәрен башында озак йөртте. Өйдә бу турыда сүз еш чыккалый иде. Марсель Сәлимҗанов куйган, Илдус Әхмәтҗанов Тукайны уйнаган “Без китәбез, сез каласыз” дигән Камал театры спектакле истә калырлык булды.

Ә менә Хәсән Туфан турындагы пьесасын язса да, сәхнәдә аны күрә алмый калды. Әни белән бу әсәрнең нинди булырга тиешлеге турындагы сөйләшүләрен яхшы хәтерлим. Илдар Юзиев белән алар Хәсән Туфан сөргендә булган якларны йөреп кайттылар. Блокнотларында булачак әсәргә кагылышлы язмалар бихисап. Хәсән абый белән әти шәхсән дә таныш иде. Без әти белән аларга кунакка барганымны хәтерлим – шагыйрьнең өстәле вак-вак хәрефле, яшел кара белән язылган битләр белән тулы иде.

Алтмышынчы еллар ахырына әйләнеп кайтыйк инде. Марсель Хәкимович белән дуслыклары иҗат белән үрелеп барды. Алар бер берсен котыртып, үртәп эшләделәр. Әлеге иҗади тандем Камал театрында үзенә күрә бер дәвер тудырды. Ул алтмышынчы еллар уртасыннан алып Марсель абыйның  2002 елдагы вафатына кадәр дәвам итте. Тамашачылар да, артистлар да яраткан “Диләфрүзгә дүрт кияү”, «Гөргөри кияүләре” – алар тудырган иң популяр комедияләр. Ә бит әле җитди драмалар ничаклы!

Әйтергә кирәк, язмыш әтигә яхшы дуслар гел җибәреп торды. Бер яхшы дус үзе артыннан икенчесен алып килә иде. Алтмышынчы еллар ахырына таба Альберт Яхин үзе дә, аның гаиләсе дә безнең гаилә дуслары булдылар. Аларның Займищедагы бакчаларына еш бара, кунып кала идек. Шул еллардан әтинең Шәүкәт Галиев, Аяз Гыйлаҗев, бигрәк тә Илдар Юзиев белән дуслыгы ныгыды.  Илдар абый белән дуслыгы гомерлек булды. Алар гел аралашып яшәделәр, бер берсенең иҗатларын югары бәяләп, гел кызыксынып тордылар.

Тагын шуны да әйтеп китим. Илдар абый холкы басынкы, әти исә фикерен кычкырып әйтә. Әти бар кеше ишетерлек итеп сөйли башлаганда, Илдар абый ничектер башын җилкәсенә батырып бетерә иде шикелле. Һәм киресенчә, әти Илдар абыйның кайбер ситуацияләрдә дәшми калуына аптырый иде. Ләкин шушындый төрлелек бу ике дусны тагын да якынайта гына иде кебек.

Шул ук алтмышынчы елларда әтинең иҗтимагый эшчәнлеге дә башланып китә. Юк, бәлки, башы студент җыелышларындадыр. Ул вакыттагы Туфан Миңнуллин да сабакташлары хәтерендә үзгә бер фикер әйтүче буларак истә калган. Әдәбият өлкәсенә кереп киткәч тә, әти үзенең тиктормас холкын язучылар җыелышларында да күрсәтә башлый. Сталин репрессияләренең ни икәнен яхшы белгән олы буын язучылар арткы рәтләрдән яңгыраган җәмләләргә шикләнеп карый. Кайсысы яшь драматургны читләтеп үтә, кайсысыдыр яшьлек кайнарлыгын аңлап кабул итә. Ничек кенә булмасын, вакыты җиткәч, Туфан Миңнуллинга кеше өйрәтеп кенә утырма, үзең эшләп күрсәт дип әйтәләр.

Эшләргә дисәң – әтигә генә куш инде. Эштән тәм таба иде ул. Үзен Бохара ишәге белән чагыштырырга: барысын да күтәреп, тартып алып бара алам дияргә ярата иде. Җитмешенче һәм сиксәненче еллар башы – әти өчен әнә шундый төрледән-төрле эш белән тулган чор. Ул гел язып тора. Елына ким дигәндә – ике-өч пьеса, төрле проза әсәрләре, матбугаттагы чыгышлар. Гел каядыр йөри әле. Укучылар белән клубларда, китапханәләрдә, мәктәпләрдә очрашулар, төрле декадалар, фестивальләр һ.б. һ.б.

Өстәвенә ул гел нидер төзи. Әти-әнисенә йорт, дача, авылда йорт, тагын бер дача… Төзелеш һәм бакча эшләре әтинең шактый вакытын һәм көчен ала иде. Шунысын да әйтергә кирәк, аңа процессы гына кызык. Төзелеп беткән йортлары, язылып беткән әсәрләре, тәмамланган эшләре ничектер аның өчен әһәмиятен югалталар иде кебек.

Менә шушы кайнап торган еллар уртасында әтинең иң билгеле әсәре “Әлдермештән Әлмәндәр” языла. Камал театры сәхнәсендә бу спектакль өч дистә елдан артык барды, татар театрының классикасына әверелде, уйнаган артистларның, бигрәк тә Шәүкәт абый Биктимировның популярлыгын, күкләргә кадәр күтәрде. Шушы спектакль өчен алар өчәү: әти, Марсель абый һәм Шәүкәт абый в 1979 елда К.С.Станиславский исемендәге РСФСР дәүләт премиясен алдылар. Гомумән, 79 ел премияләргә мул ел була. Бу елда әти Әлмәт театры баш режиссеры Гали абый Хөсәенов һәм искиткеч актриса Дамира Кузаева белән берлектә “Ай булмаса, йолдыз бар” спекакле өчен Татарстанның Габдулла Тукай исемендәге премиягә лаек булалар.

Тагын бер кызыклы факт. Камал театрыннан башка бер татар профессиональ театры “Әлдермештән Әлмәндәр” спектаклен куярга батырчылык итмәде. Аның каравы, бөтен СССР буйлап куеп чыктылар бугай. Соңгы куелышларның берсе Йошкар-Олада мари яшь тамашачылар театрында иде. Әтигә, пьесадагы бар персонажларның исемнәрен үзләренекенә үзгәртеп бетерүләренә дә карамастан спектакль бик ошаган иде.

Җитмешенче-сиксәненче еллар Туфан Миңнуллин өчен бик тә бәхетле чор. Аның әсәрләре бик күп театрларда куела, драматург буларак та, җәмәгать эшлеклесе буларак та исеме таныла бара. 1984 елда аны Татарстан язучылар берлеге рәисе итеп сайлыйлар. Менә шушында Халисә әбинең тәрбиясе әтигә ярдәмгә килә. Әти рәислек иткән чорда язучылар берлегенә Комлев (хәзер Мөштәри) урамындагы борынгы бик матур бер йортны бирәләр. Тик язучылар берничә дистә ел хастаханә булып торган бу бинаны үзләре төзекләндерергә тиеш була. Әти аптырап тормады, рәхәтләнеп ремонт эшләренә чумды. Менә ул куанып ниндидер төзелеш материалларын юнәтеп кайтканы турында сөйли, я өйдән канау казучы яшь язучыларны ашату өчен азык-төлек төяп китә. Туфан абый рәис булганда, язучылар берлегендә гаилә кебек яшәп алдык дип искә алучылар шактый. Әти соңгы елларда җитәкчелек иткән “Сәхнә” журналында да шундый ук дустанә, җылы атмосфера тудыра алган иде.

Үзгәртеп кору һәм аннан соңгы елларда да әти эшчәнлеге кимеде дип әйтә алмый. Ул вафатына кадәр тик тормады. Ләкин соңгы елларда җаваплылык йөге авырайганы турында еш әйтә иде. Ул инде билгеле язучы һәм танылган җәмәгать эшлеклесе. “Шаляй-валяй эшләп булмый” дип әйткәли иде. Язуы да кимемәде, пьесалар да язылып торды, матбугатка бик күп яза иде. Бу инде иҗтимагый эшчәнлекнең нәтиҗәседер. Әтинең депутатлык “стажы” бер-ике дистә елга җыела бит. Соңгы елларда алар дусты һәм фикердәше Разил Вәлиев белән искитмәле тандем булдырдылар. Икесе ике төрле, алар бер берсен тулыландыралар иде кебек. Миңа калса, Марсель Сәлимҗанов һәм Илдар Юзиев бакыйлыкка күчкәч, нәкъ менә Разил абый һәм зур галимебез Миркасыйм ага Усманов әтигә якын рухи мохитта яшәделәр.

Соңгы елларда әтинең драматургиясе фәлсәфә ягына авышты, уйлану, уйландыру – төп максатка әйләнде кебек. Аның каравы, элегрәк тә Туфан Миңнуллин әсәрләре, хәтта комедия жанрында язылганнары да тамашачы фикерен уятуга юнәлдерелгән. Алтмышынчы еллар уртасында язылган беренче пьесаларның берсе – “Нигез ташлары” әле дә көн кадагында булган мәсьәләләрне күтәрә. Әти аны бүгенге көнгә туры китеребрәк төзәтеп Г.Кариев исемендәге театрга бирде. Ул анда бүген дә уңышлы уйналып бара.

Туфан Миңнуллин пьесаларында бар нәрсә гади кебек, таныш ситуацияләр, персонажлар гади тел белән сөйли. Тик юкка гына, гадилек – осталык билгесе дип әйтмиләрдер. Бу гадилек артында – талант һәм һөнәреңнең барлык нечкәлекләрен белү. Оста барысын тиз һәм җиңел генә эшли кебек, артыннан кабатлап карасаң гына никадәр хезмәт торганын чамалыйсың.

Һәркемгә таныш хәлләр турында сөйләгәндә Туфан Миңнуллин әсәрләрендә шундый югарылыктагы проблемалар күтәрә ки, тамашачылар залында битарафлар калмый. Туфан Миңнуллин үзе уйлана, уйланырга өнди. Алдагы буыннарны да уйландырачак кебек.

Әлфия Миңнуллина